Απλίκες υάλου Vianne | Vianne glass lamps


Δύο απλίκες  τοίχου ιδιωτικής συλλογής, της γνωστής Γαλλικής εταιρείας παραγωγής γυάλινων αντικειμένων Vianne (1928 – 2005) μεταφέρθηκαν στο εργαστήριο συντήρησης για συντήρηση.

H ανάταξη των σπασμένων κομματιών στο ένα εκ των δύο φωτιστικών ήταν απλή  με τοποθέτηση στην εσωτερική επιφάνεια λεπτών ταινιών στερέωσης (Scotch® Magic™ Tape) και στην εξωτερική κυανοακρυλική κόλλα λόγω της υφής  και των αποχρώσεων του γυαλιού που είχαν αποδοθεί με χημική προσβολή. Η συγκόλλησή τους πραγματοποιήθηκε με εποξειδική ρητίνη (Hxtal Nyl-1). Η συμπλήρωση όμως των χαμένων περιοχών που παρουσίαζαν τα δύο φωτιστικά, αποτέλεσε ένα στάδιο αποκατάστασης που λειτούργησε ως πρόκληση για εμάς. Δεν ήταν απαραίτητη μόνο η προσομοίωση της ημιδιαφάνειας του γυαλιού και της ιδιαίτερης τεχνικής διακόσμησης αλλά και η εξασφάλιση ενός σταθερού  συμπληρώματος σύμφωνα με την επιθυμία του ιδιώτη.

Συνεπώς το καινούργιο τμήμα που θα κατασκευαζόταν από ρητινούχο υλικό θεωρήθηκε απαραίτητο να ενισχυθεί και συγκεκριμένα στις περιοχές γύρω από τις νέες οπές ανάρτησης – εφόσον οι προηγούμενες είχαν καταστραφεί –  οι οποίες θα δέχονταν ένα σημαντικό βάρος του γυαλιού. Προτάθηκε η χρήση πέντε επάλληλων κομματιών υφάσματος από ίνες γυαλιού με  μηδενικό σχεδόν πάχος και αραχνοΰφαντη όψη (nonwoven fiberglass tissue), τα οποία θα ενσωματώνονταν στη μάζα του υλικού συμπλήρωσης. Το υλικό που επιλέχθηκε ήταν η εποξειδική Araldite® 2020. Επίσης προτάθηκε η χρήση λαμπτήρων LED ώστε να αποφευχθεί η γήρανση της ρητίνης.

Πράγματι, το δείγμα ρητίνης/υφάσματος που προετοιμάστηκε πριν την εφαρμογή στο αυθεντικό αντικείμενο, έδειξε όχι μόνο πολύ καλή συνοχή μεταξύ των φύλλων αλλά και αυξημένη σκληρότητα σε σχέση με την απλή ρητίνη καθώς και ένα πολύ καλό ημιδιαφανές αισθητικό αποτέλεσμα παρόμοιο με αυτό του γυαλιού.

Για το καλούπι, χρησιμοποιήθηκαν φύλλα οδοντιατρικού κεριού στα οποία υπολογίστηκαν  οι θέσεις των οπών. Στις θέσεις αυτές – από την εσωτερική πλευρά – σταθεροποιήθηκαν με την εποξειδική ρητίνη τα πέντε επάλληλα κομμάτια του ‘γυάλινου’ υφάσματος διαστάσεων 1,5×1,5 εκ. Η ρητίνη συγκράτησης αφέθηκε να πολυμεριστεί. Στη συνέχεια, στην κενή περιοχή του καλουπιού, χυτεύτηκε πολύ προσεκτικά η ρητίνη αναμεμιγμένη με διαφανείς χρωστικές σε απαλή απόχρωση της ώχρας. Όπως συνηθίζεται, ακολούθησε η στίλβωση της στερεοποιημένης ρητίνης. Όσον αφορά στην αισθητική αποκατάσταση, υπήρξε πολύς…. πειραματισμός. Η κατάληξη; ζωγραφική με ρευστή εποξειδική και σκόνες αγιογραφίας. Σε αυτό το στάδιο ήταν ουσιαστική η συμβολή και των μικρο-σφαιριδίων υάλου Microballoons!


Two wall sconces of a private collection, made in the famous French glassware company Vianne (1928 – 2005), came to the conservation lab for repair. The assembly of the broken pieces in one of the two luminaries was simple by tapping on the inside surface Scotch® MagicTapes and the outer cyanoacrylate adhesive due to its anomalous texture and hues attributed to the chemical attack decoration technique. Hxtal Nyl-1 epoxy resin was selected for their bonding. However, the gap filling of the missing areas for both objects was a challenge for us. It was not only necessary to simulate the translucency of the glass and its special decorative technique but also to ensure a stable fill so that the sconces could be suspended on the wall and reused according to the owner’s wish. Therefore, the new parts which would be made from a resinous material had to be strengthened. Since, the original holes were destroyed the areas around the new made holes were reinforced as they would accept the considerable weight of each glass artifact. The use of five pieces of non-woven glass fiber tissue with almost zero thickness and flimsy appearance was  incorporated into the mass of the filler material. The material selected was Araldite® 2020. The use of LED lights was advised in order to avoid the aging of the resin. Indeed, the resin/tissue sample prepared prior to its application to the original object, not only showed very good consistency between the five pieces but also increased hardness relative to the resin alone as well as a very good semi-opaque aesthetic effect similar to that of the glass.  For the mold, dental wax sheets were used in which the positions of the new holes were marked. At these locations – in the interior of the mold – the five ‘glass’ tissue pieces 1.5×1.5 cm were fixed with the epoxy resin which was allowed to polymerize. Then, in the blank area of the mold, the same resin mixed with transparent dyes, in a soft shade of the ocher was cast very carefully. As usual, polishing of the solidified material  followed. As far as retouching is concerned, there was a lot….of experimentation. Finally painting with pigments and freshly made epoxy! The small glass beads Microballoons were substantial contributors to this stage!

Joan Leigh Fermor: Φωτογράφος και αγαπημένη | Photographs of Joan Leigh Fermor: Artist and Lover

Στη διάρκεια της ελεύθερης σχέσης που τους ένωνε, η Joan και o Paddy Leigh Fermor μοιράστηκαν τη ζωή τους, κυρίως στην Ελλάδα, ως εραστές και ως φίλοι. Εκείνη φωτογράφος και εκείνος συγγραφέας, απολάμβαναν ισότιμη αναγνώριση ως καλλιτέχνες. Στις δεκαετίες του 1940, του 1950 και του 1960 η Joan έβγαλε αμέτρητες φωτογραφίες ανθρώπων και τόπων, ταξιδεύοντας μαζί με τον Paddy στην Ελλάδα. Μερικές από αυτές δημοσιεύονται στη Μάνη και στη Ρούμελη· οι περισσότερες όμως παρέμειναν άγνωστες μέχρι το θάνατό της το 2003. Το αρχείο της βρίσκεται σήμερα στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Σκωτίας, στο Εδιμβούργο.

Το Τμήμα Συντήρησης ανέλαβε την ανάρτηση των έργων στους εκθεσιακούς χώρους του Μουσείου.

Joan and Paddy Leigh Fermor were united in a pact of liberty – sharing their lives, mostly in Greece, as lovers and friends. As photographer and writer, they were also artists of equal stature. Between the 1940s and 1960s Joan took thousands of photographs of people and places as she travelled with Paddy round Greece. A few appeared in his books Mani and Roumeli; most remained unseen on her death in 2003. Her archive is held at the National Library of Scotland in Edinburgh.

Exhibition installation by The Benaki Museum Conservation department.


Μνήμη Άγγελου Δεληβορριά | Angelos Delivorrias In Memoriam

Ενεργώντας πάντοτε με «…άλλες αξίες και σε κάποιες κατευθυντήριες αρχές, συνυφασμένες με ό,τι μπορεί να εννοηθεί ως εκπλήρωση του συχνά λεγόμενου, αλλά σπανίως πραττόμενου, κοινωνικού χρέους» ο Άγγελος Δεληβορριάς – ο επί χρόνια Διευθυντής μας – εμπνεύστηκε, ίδρυσε και στήριξε σταθερά και με όλες του τις δυνάμεις το Τμήμα Συντήρησης.

Το όραμα, η δημιουργικότητα, η ακατάπαυστη εργατικότητα και η αποφασιστικότητα, μαζί με τον συχνά εκρηκτικό, μα πάντοτε τόσο ανθρώπινο και ζεστό του χαρακτήρα, αποτέλεσαν κινητήρια δύναμη, έμπνευση για τη δουλειά μας και για περισσότερη προσπάθεια.

Προικισμένοι με όσα ανεξίτηλα μπόλιασε στον καθένα από μας, κοιτάζουμε μπροστά και προχωρούμε αποφασιστικά και σταθερά όπως ακριβώς και ο ίδιος θα ήθελε.


Always acting in accordance with “…other values and based on some guiding principles bound up with what could be called honouring our social responsibilities, a concept which is often spoken of, though rarely acted upon…” Angelos Delivorrias – our Director for so many years – founded and at all times supported to the utmost the Benaki Conservation Department.

His vision, creativity, industriousness and never failing determination, combined with his often explosive, but always so humane and warm character were the motivating force and inspiration for our work and extra effort.

Strengthened by his indelible bequest to each one of us, we look ahead and proceed surely and decisively just as he himself would have wished.

Συντήρηση Κινέζικου βάζου | Conservation of Chinese vase

Η Συντήρηση του Κινέζικου Αντικειμένου του Φεβρουαρίου.

Το έτος 2017 ήταν αφιερωμένο στις πολιτιστικές ανταλλαγές μεταξύ Ελλάδας και Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας. Το Μουσείο Μπενάκη παρουσιάζει εκθέματα κινεζικής τέχνης σε μία ειδικά σχεδιασμένη προθήκη, ένα για κάθε μήνα. Για το Φεβρουάριο εκτίθεται ένα αγγείο από πορσελάνη με λευκή εφυάλωση και επικάλυψη σκούρας καστανής λάκας ένθετης με εγχάρακτα κομμάτια σεντεφιού (μάργαρου) και μεταλλικών στοιχείων που σχηματίζουν τοπίο με λίμνη, νησιά, περίπτερο, βάρκα, μπαμπού και μορφές ανδρών. Κίνα, επαρχία Jiangxi, πόλη Jingdezhen. Δυναστεία Qing, 18ος αι. μ.Χ. Δωρεά Γεωργίου Ευμορφόπουλου.

Η τεχνολογία του αγγείου είναι εξαιρετικά σπάνια, ως προς την ένθεση σεντεφιού σε μαύρη λάκκα, πάνω σε επιφάνεια πορσελάνης. Οι τεχνολογικές πρωτοτυπίες σε συνδυασμό με τον περιβαλλοντικό παράγοντα και τη γήρανση των υλικών, συντέλεσαν στην αποκόλληση και απολέπιση της λάκας. Εντονότερη αποκόλληση του διακοσμητικού στρώματος λάκας από την επιφάνεια της πορσελάνης, εντοπίστηκε κυρίως στο χείλος και στη βάση του αγγείου. Το αντικείμενο παρουσίαζε έντονη επικάθιση ρύπων, κατά το παρελθόν η επιφάνεια της λάκας είχε επικαλυφθεί με οργανικό βερνίκι πιθανότατα κοπαλίου. Το βερνίκι παρουσίαζε έντονη φωτοχημική αλλοίωση με αποτέλεσμα τη μεταβολή της ανακλαστική ικανότητας και του χρώματος του.

Η συντήρηση του αντικειμένου επέβαλε τη μελέτη της τεχνολογίας του, έτσι ώστε να κατανοηθεί ο μηχανισμός διάβρωσης, όπου συντέλεσε στην αποδυνάμωση της συνοχής της διακοσμητικής επιφάνειας με τον φορέα του αγγείου.

Η μελέτη μικροτομών στο πολωτικό μικροσκόπιο ανέδειξε την στρωματογραφία της διακοσμητικής επιφάνειας. Στην επιφάνεια της πορσελάνης έχει αρχικά εφαρμοστεί στρώμα προετοιμασίας γύψου με συνδετικό υλικό τη λάκα, το στρώμα αυτό ήταν άκαμπτο και αδιάβροχο. Πάνω σε αυτήν την προετοιμασία, παρατηρήθηκαν τρία κύρια στρώματα διαφορετικής κοκκομετρίας όπου αποδίδουν το σώμα της καφέ/μαύρης λάκας. Τα δύο επάλληλα στρώματα μαύρου χρώματος είναι παρόμοιας σύστασης αλλά διαφοροποιούνται ως προς την κοκκομετρία. Πάνω στο στρώμα μικρότερης κοκκομετρίας εφαρμόζονται τα ένθετα διακοσμητικά στοιχεία όπως (σεντέφι και μεταλλικά ελάσματα). Η τελευταία επίστρωση είναι από άχρωμο στρώμα λάκας, που πλαισιώνει και σταθεροποιεί τα ένθετα στοιχεία και προσδίδει λάμψη στην επιφάνεια κατόπιν διαδικασίας στίλβωσης.

Για τη σταθεροποίηση του αντικειμένου κρίθηκε αναγκαία η τοπική στερέωση και συγκόλληση των αποκολλημένων τμημάτων λάκας. Κατόπιν βιβλιογραφικής έρευνας και εφαρμογή πιλοτικών δοκιμών, επιλέχτηκε η καταλληλότερη μέθοδος συντήρησης. Η στερέωση και σταθεροποίηση των αποκολλημένων τμημάτων επιτεύχθηκε με την εφαρμογή Paraloid B72 20% σε ακετόνη (ακρυλικού πολυμερούς), η ενεργοποίηση της ρητίνης και συγκόλληση των αποκολλήσεων έγινε μετά από 24 ώρες με θερμαινόμενη σπάτουλα. Ο καθαρισμός της επιφάνειας έγινε με εμποτισμένη μπατονέτα σε διάλυμα απιονισμένου νερού με ουδέτερο σαπούνι Vulpex 5%, η πλήρης αφαίρεση των υπολειμμάτων του διαλύματος έγινε με αιθανόλη 100%. Για τη διατήρηση της ιστορικής αξίας της επέμβασης το βερνίκι δεν αφαιρέθηκε πλήρως αλλά διατηρήθηκε ένα λεπτό ενιαίο στρώμα που δεν επηρεάζει αισθητικά την επιφάνεια της λάκας.



The Conservation of the Chinese Object of February

The year 2017 was dedicated to cultural exchanges between Greece and the People’s Republic of China. The Benaki Museum exhibits artifacts from its collection of Chinese art in a specially-commissioned showcase, one for each month.

Porcelain vase with white glaze and dark brown lacquer coating inlaid with incised pieces of mother-of-pearl and metallic elements forming lakeside landscape with islands, a pavilion, a boat, bamboo groves and figures of men. China, Jiangxi province, Jingdezhen. Qing dynasty, AD 18th c. Donated by George Eumorfopoulos.

The use of mother-of-pearl and metal inlays into black lacquer are extremely rare on porcelain artifacts. Such experimentations with various materials and after natural ageing the lacquer layer developed flaking from porcelain substrate. Examination of micro section of lacquer revealed that the decoration layer was laid on ground preparation and the lacquer layers were consisting by three different granulometry levels. On past treatment a historical varnish (copal) applied on the surface of the lacquer which has been photochemical oxidized by ageing.

The stabilization of the deterioration mechanism could be achieved with conservation treatment. For the consolidation of the lacquer’s flacking was used Paraloid B72 20% in acetone, the consolidant was energised by heated spatula. The surface dirt, residues and part of the oxidized varnish were removed by the chemical cleaning (by cotton swabs moisturised with distilled water and 5% vulpex). An aesthetical accepted patina layer of copal varnish was preserved for historical reasons.




Διάσωση Εθνικών Θησαυρών | Conserving National Treasures

Αγαπητοί φίλοι, Αυτή τη χρονιά ζητάμε τη συνδρομή σας για να διασώσουμε και να προχωρήσουμε σε περαιτέρω έρευνα για 5 εθνικούς θησαυρούς, 3 αριστουργήματα και 2 συλλογές: Ένα παλίμψηστο χειρόγραφο σε περγαμηνή του 12ου αιώνα μ.Χ. με παλαιότερη γραφή του 9ου αιώνα μ.Χ., ένα χρυσοκέντητο κάλυμμα αγίου ποτηρίου του 13ου αιώνα, μια εικόνα με αναπαράσταση της Γέννησης του 15ου αιώνα, 30 μελανόμορφα αγγεία του 6ου αιώνα π.Χ. και 140 ιατρικά και χειρουργικά εργαλεία της υστερορωμαϊκής και μεσαιωνικής περιόδου. Με τη δική σας συνεισφορά θα μπορέσουμε να ολοκληρώσουμε τη συντήρησή τους, την περαιτέρω επιστημονική τους μελέτη και την έκθεσή τους ανάμεσα στα άλλα αριστουργήματα του Μουσείου Μπενάκη. Θα μπορέσουμε να διασώσουμε και να μοιραστούμε τους θησαυρούς αυτούς. Σας ευχαριστούμε που βρίσκεστε πάντα στο πλευρό μας όλα αυτά τα χρόνια!

Αιμιλία Γερουλάνου
Πρόεδρος Διοικητικής Επιτροπής

Dear friends, This year, we need your contribution to raise funds, conserve and further study 5 treasures of national and global importance, 3 masterpieces and 2 rare collections: A 12th-c. parchment palimpsest with a 9th-c. hidden text underneath, a 13th-c. gold-embroidered chalice cover, a 15th-c. icon of the Nativity, a group of 30 6th-c. BC black-figure vases and a collection of 140 medical and surgical bronze tools from the Late Roman and medieval periods. Your donations will allow us to complete their conservation, study them in greater detail and ultimately exhibit them among other Benaki Museum masterpieces. These treasures shall be preserved and shared with the rest of the world. Thank you for your continued support over all those years!

Aimilia Yeroulanou
President of the Board of Trustees



Θρησκευτική Τέχνη από την Ρωσία στην Ελλάδα | Religious Art from Russia to Greece

Η παρουσία και διάδοση των ρωσικών θρησκευτικών έργων στις ελληνικές κοινότητες και τα εκκλησιαστικά κέντρα ερμηνεύεται μέσα από ένα σύνθετο πλέγμα επαφών που διαπερνούσε όλη τη διαστρωμάτωση των δύο κοινωνιών, από τον τσάρο και τα επίσημα διπλωματικά δώρα, έως τις ζητείες των ελληνικών μοναστηριών στη Ρωσία και τη δραστηριότητα Ελλήνων και Ρώσων εμπόρων. Η έκθεση παρουσιάζει τις ποικίλες όψεις του φαινομένου, εστιάζοντας στην κίνηση των έργων και την ενσωμάτωσή τους σε ένα καινούργιο εθνοθρησκευτικό και πολιτισμικό πλαίσιο. Διερευνώνται οι ιδιαίτερες διαδρομές τους και οι ποικίλες μορφές υποδοχής και υιοθέτησης τους στον ελληνικό χώρο αλλά και θέματα χρονολόγησης των ρωσικών έργων και απόδοσής τους σε εργαστήρια. Το Τμήμα Συντήρησης ανέλαβε την ανάρτηση των έργων στον εκθεσιακό χώρο.


The wide distribution of Russian religious artworks in the Greek communities and religious centers was achieved through a composite nexus that penetrated the whole stratification of both societies. Starting from the Tsar and the exchange of formal diplomatic gifts to the zeteai, petitions for financial support addressed by the Greek monasteries to the Russian orthodox, as well as the trading activity of Greek and Russian merchants. The exhibition will shed light to the various aspects of the phenomenon, focusing on the movement of objects and their reception by and integration in a new ethnic, religious and cultural environment. The various paths and diverse forms of reception and adoption in the Greek world will be explored, as well as issues of dating of the Russian artworks and attribution to Russian workshops. Exhibition installation by The Benaki Museum conservation department.



Εκπαιδευτικό πρόγραμμα | Educational programme

Συναρμολογώντας τα αρχαία αγγεία.

Το Εργαστήριο Συντήρησης Κεραμικού σε συνεργασία με τα Εκπαιδευτικά Προγράμματα του Μουσείου παρουσιάζουν στους μικρούς επισκέπτες μας τη διαδικασία συντήρησης αρχαίων κεραμικών καθώς και ιστορίες βγαλμένες μέσα από τις παραστάσεις αυτών.

Putting together pieces of ancient pottery


5o Bazaar

Bazaar βιβλίων στο Μουσείο Μπενάκη, Πειραιώς 138. Έως 26/11.

Το τρενάκι του Μπενάκη!

Από τις 26 Οκτωβρίου σας περιμένουμε στο Μουσείο Παιχνιδιών!

Toys Museum opening!

Ξενάγηση στα εργαστήρια συντήρησης! | Guided tour of the conservation labs!

Οι συντηρητές του Μουσείου Μπενάκη ξενάγησαν στους χώρους των εργαστηρίων δεκαπέντε φοιτητές και δύο καθηγητές, από τη Σχολή Συντήρησης της Στουτγάρδης. Ως επί τω πλείστον, τα θέματα παρουσίασης, αφορούσαν στις αρμοδιότητες του τμήματος συντήρησης και στις τρέχουσες εργασίες αντιμετώπισης και διατήρησης, έργων από τις συλλογές του μουσείου, αλλά και ιδιωτικών. Επίσης συζητήθηκε η τεχνολογική διερεύνηση συγκεκριμένων ομάδων αντικειμένων που την περίοδο αυτή βρίσκεται σε εξέλιξη.

Τhe Benaki Museum conservators, organized a guided tour of the labs for fifteen students  from the Stuttgart School of Conservation and their professors.
Most of the presentation topics concerned the responsibilities of the conservation department and the ongoing preservation work on museum collections and works of art belonging to private collectors. The technological research projects on specific groups of objects, now in progress, were also discussed.

Ισλαμικό δοχείο 19ου αιώνα | Islamic bottle 19th century

Το δοχείο με πώμα, προέρχεται από την Κιουτάχεια, και είναι πιθανότητα κατασκευασμένο στα τέλη του 19ο αιώνα με τη μέθοδο της μήτρας. Το δοχείο είχε υποστεί παλαιότερη προσπάθεια συντήρησης λόγω σπασίματος και είχε συγκολληθεί στο λαιμό, ενώ στο πώμα είχε προστεθεί ένα νέο ξύλινο στέλεχος στο εσωτερικό του, πάνω στο οποίο ήταν στερεωμένα με κόλλα τα κομμάτια του. Η εφυάλωση του ήταν σχετικά αδύναμη και για το λόγο αυτό, είχε αρκετές απολεπίσεις. Στην επιφάνεια του υπήρχε λεπτό στρώμα επικαθήσεων και μικρές ποσότητες κεριού. Αρχικά έγινε αφαίρεση των παλιών υλικών συγκόλλησης καθώς και του ξύλινου στελέχους του πώματος και ακολούθησε προσεκτικός μηχανικός και χημικός καθαρισμός όλων των θραυσμάτων του αντικειμένου. Στη συνέχεια έγιναν οι απαραίτητες συγκολλήσεις και ακολούθησαν οι συμπληρώσεις, οι οποίες στο πώμα, λόγω των απωλειών, ήταν εκτεταμένες. Τέλος η αισθητική αποκατάσταση έγινε με ακρυλικά χρώματα και σύμφωνα με τα χρώματα και τον διάκοσμο του αντικειμένου.

This bottle with a lid which originates from Kutahya was probably cast at the end of the 19th century using a matrix. There was a previous fracture and repair on the neck of the object. The lid had a wooden core to which its three ceramic pieces were affixed with adhesive. The enamel glaze was quite fragile and for that reason had suffered some loss. The surface had a thin layer of accretions, surface dirt and a little wax. Initially the object was dismantled by removing the old adhesive and the wooden core. Further treatment included careful cleaning of the shards by mechanical and chemical means. The object was reassembled by bonding and the areas of loss filled, which in the case of the lid were extensive. Finally, retouching was undertaken  in accordance with the colours and the decoration of the bottle.

Museums in Short!

Το Τμήμα Συντήρησης του Μουσείου Μπενάκη συμμετέχει με το Art in Intensive Care, στο Διεθνή Διαγωνισμό Museums in Short (http://www.museumsinshort.eu), έναν ανοιχτό διαγωνισμό φιλμ που έχουν παραχθεί από μουσεία.

Δείτε το και χαρίστε του την ψήφο σας!!


The Conservation department of the Benaki Museum submitted Art in Intensive Care to the International Contest Museums in Short (http://www.museumsinshort.eu), which is open to different forms of films produced by museums.

Please watch it and vote for it!!


Γυάλινα αρνητικά | Glass plate negatives

Τα γυάλινα αρνητικά είναι γυάλινες πλάκες με επίστρωση μείγματος κολλοδίου ή ζελατίνης και φωτοευαίσθητων αλάτων αργύρου. Παρόλο που το γυαλί διαθέτει ιδιότητες που το καθιστούν κατάλληλο για υπόστρωμα, όπως η αντοχή του στα διαδοχικά στάδια χημικής επεξεργασίας και η σταθερότητα των διαστάσεων κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες περιβάλλοντος, τα  γυάλινα αρνητικά παρουσιάζουν μειονεκτήματα κατά τη χρήση τους λόγω του βάρους, του όγκου, της ευθραυστότητας, καθώς και των δυσκολιών για την ασφαλή μεταφορά και αποθήκευσή τους. Συνήθεις φθορές των γυάλινων αρνητικών είναι, η εμφάνιση κατόπτρου λόγω της αντίδρασης των ελευθέρων ριζών του αργύρου της εικόνας με το οξυγόνο της ατμόσφαιρας, ραγίσματα και σπασίματα, απώλειες της φωτοευαίσθητης επίστρωσης και του γυαλιού, εκδορές και δαχτυλιές, καθώς και η αποκολλήσεις της φωτοευαίσθητης επιφάνειας από το γυαλί. Βασικές επεμβάσεις συντήρησης είναι η απομάκρυνση επιφανειακών ρύπων από την πλευρά της εικόνας, ο καθαρισμός του γυάλινου υποστρώματος με διαλύτες και η αφαίρεση υπολειμμάτων κόλλας και cello-tape που μπορεί να έχουν χρησιμοποιηθεί για την επανένωση των σπασμένων αρνητικών. Τέλος, η φύλαξή τους γίνεται είτε σε σταυροειδείς φακέλους αρχειακών προδιαγραφών, είτε σε ειδικές θήκες που κατασκευάζονται από  χαρτόνι στην περίπτωση σπασμένων αρνητικών.

Glass plate negatives are glass plates coated with a mixture of collodion or gelatine and light-sensitive silver halide salts. Glass presents dimensional stability under all environmental conditions and endurance to the successive chemical processing stages, making it a fine support medium. However due to their weight, volume and brittleness, glass plate negatives present several disadvantages regarding their safe moving and storage. Some of the usual damages they present are mirroring, cracking and breakage of the glass support, emulsion and glass losses, scratches and fingerprints, detachment of the emulsion from the glass. Basic conservation treatments are the surface cleaning of the emulsion and the glass support with the usage of solvents and the removal of adhesive residues and tapes used in the past for withholding broken parts. Finally they are stored in either archival four-flap envelopes or in special cases constructed from archival boards in the case of cracked or broken glass plate negatives.

International Museum Day 2017

Ανοικτά Εργαστήρια Συντήρησης | Open Conservation Labs

Μετά τη μεγάλη επιτυχία που είχε η εκδήλωση Συντηρητές υπό Έκθεση, τα ανοικτά εργαστήρια συντήρησης θα λειτουργήσουν και το Σάββατο 20 Μαίου 2017, στο κεντρικό κτήριο του μουσείου Μπενάκη (Κουμπάρη 1, Αθήνα), από τις 11:00 έως τις 14:30.

Responding to the public’s great interest in our activity Conservators on View, the Conservation department will hold a second day of Open Conservation Labs, on Saturday  May 20th 2017, in the main building (Koumbari 1, Athens), 11:00 to 14:30.

Χορηγός εκδήλωσης | Sponsor: MoveArt

Διεθνής Ημέρα Μουσείων 2017: «Συντηρητές υπό έκθεση» | International Museum Day 2017: «Conservators on view»

Πραγματοποιείται αυτή  τη στιγμή η εκδήλωση Συντηρητές υπό έκθεση στο κεντρικό κτήριο του Μουσείου Μπενάκη, με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα Μουσείων. Το Τμήμα Συντήρησης του Μουσείου Μπενάκη, παρουσιάζει στους επισκέπτες, ένα ανοικτό εργαστήριο συντήρησης αντικειμένων και έργων τέχνης, με χρήση ειδικού εργαστηριακού εξοπλισμού και προβολή ενημερωτικών video. Σήμερα μέχρι της 17:00.

Χορηγός εκδήλωσης: MoveArt

Διεθνής Ημέρα Μουσείων 2017: «Συντηρητές υπό έκθεση» | International Museum Day 2017: «Conservators on view»

Με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα Μουσείων, στις 18 Μαΐου, το Τμήμα Συντήρησης του μουσείου Μπενάκη, θα παρουσιάσει στους επισκέπτες, ένα ανοικτό εργαστήριο συντήρησης μουσειακών αντικειμένων και έργων τέχνης. Στο αίθριο του κεντρικού κτιρίου, μεταξύ 12:00 και 17:00, το κοινό θα έχει την ευκαιρία να παρακολουθήσει διαφορετικές όψεις της έρευνας, της συντήρησης και της αποκατάστασης έργων, από τις συλλογές του μουσείου. Σε χώρο ειδικά διαμορφωμένο για την ημέρα αυτή, με χρήση ειδικού εργαστηριακού εξοπλισμού, συντηρητές διαφόρων ειδικοτήτων θα εργάζονται επί τόπου σε ποικιλία αντικειμένων. Επίσης θα παρέχουν εξηγήσεις στο κοινό για τη φύση της εργασίας, απαντώντας σε ερωτήματα και συζητώντας σχετικά θέματα. Παραλλήλως στο χώρο θα προβάλλονται σε οθόνες, παρουσιάσεις, video και δραστηριότητες του Τμήματος.

Χορηγός εκδήλωσης: MoveArt



Art in Intensive Care!

Μεταξωτή ποδιά | Silk apron

Η διακοσμημένη με φυτικά θέματα μεταξωτή ποδιά είχε υποστεί αποδυνάμωση των ινών και απώλεια της συνοχής του υφάσματος και έφερε πολλαπλές τσακίσεις εξαιτίας του ακατάλληλου, κατά το παρελθόν, τρόπου αποθήκευσής της. Στις θέσεις στερέωσης των ταινιών πρόσδεσης διαπιστώθηκε η ύπαρξη παλαιότερης επέμβασης, η οποία είναι πιθανό να αποσκοπούσε στην τροποποίηση των διαστάσεών της ποδιάς. Η επιφάνεια καθαρίστηκε πρώτα μηχανικά, με χρήση ηλεκτρικής σκούπας (vacuum cleaning), ρυθμιζόμενης έντασης απορρόφησης, στην οποία είχαν προσαρμοστεί ειδικά ακροφύσια. Στις ταινίες πρόσδεσης, αφού αποσυνδέθηκαν από την ποδιά,  έγινε υγρός καθαρισμός και επιπεδοποίηση, ενώ η ίδια εργασία για το κεντρικό τμήμα της ποδιάς έγινε στις θέσεις των τσακίσεων και των φθορών με ελεγχόμενη εφαρμογή ατμού (Ultrasonic Humidifier). Η μερική αποσύνδεση τμήματος κατά μήκος του άνω άκρου της ποδιάς ήταν απαραίτητη προκειμένου να εξασφαλιστεί η πρόσβαση στην πίσω πλευρά του μεταξωτού υφάσματος. Μέσω του ανοίγματος που δημιουργήθηκε τοποθετήθηκαν, ανάμεσα στην μεταξωτή πρόσοψη και στην βαμβακερή φόδρα, κατάλληλα προετοιμασμένα μεταξωτά υφάσματα υποστήριξης τα οποία στερεώθηκαν  περιμετρικά, στην πίσω πλευρά του μεταξωτού υφάσματος, με μονόκλωνη μεταξωτή κλωστή βαμμένη, με βαφές Ciba-Geigy, στην κατάλληλη απόχρωση. Ακολούθησε η σύνδεση του άνω άκρου της ποδιάς και η επανατοποθέτηση των ταινιών πρόσδεσης.

This beautiful, decorated with floral motifs silk apron, had suffered heavily due to inappropriate storage. The silk threads had lost their strength and signs of wear were obvious in many areas. Rough folding had also lead to the formation of numerous creases. An old intervention was recorded along the top edge; where the straps were sewn onto the apron and it is presumed that this was done at some point, in order to modify the size of the garment. Accumulated dirt was removed from both sides of the apron using a vacuum of adjustable suction force, mounted with suitable nozzles. The straps were then removed, washed and flattened separately.  Worn areas and creases were flattened by means of an Ultrasonic Humidifier providing controlled steam. Access to the reverse side of the silk fabric was considered necessary  in order to sufficiently support the worn areas and for this to be achieved, the upper edge of the apron was partially unstitched. Appropriately prepared silk pieces of fabric were used as support. They were inserted between the front, silk part of the apron and the cotton lining, and sewn onto the back of the front piece using silk, single thread, yarns which had first been colored to match the fabric, using Ciba – Geigy textile dyes. Finally the opening along the top part of the apron was closed and the straps were stitched back into place.

Γκίκας-Craxton-Leigh Fermor. Η γοητεία της ζωής στην Ελλάδα | Ghika-Craxton-Leigh Fermor. Charmed lives in Greece

Η έκθεση παρουσιάζει τις ζωές τριών σημαντικών δημιουργών και στενών φίλων, του Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα (1906-1994), του John Craxton (1922-2009) και του συγγραφέα Patrick Leigh Fermor (1915-2011), από τα πρώτα χρόνια γνωριμίας τους, στα μέσα της δεκαετίας του ’40, έως το τέλος της ζωής τους.
Μέσα από έργα τέχνης, αποσπάσματα από κείμενα, φωτογραφίες, επιστολές, χειρόγραφα και εκδόσεις, παρακολουθούμε την προσωπική τους σχέση και την καλλιτεχνική τους πορεία, με κοινό πάντοτε παρονομαστή, την αγάπη τους για την Ελλάδα.

The exhibition presents the friendship of three significant figures, the artists Nikos Hadjikyriakos-Ghika (1906-1994) and John Craxton (1922-2009) and the writer Patrick Leigh Fermor (1915-2011), from the early years of their acquaintance in the mid-1940s to the end of their lives.
Through the display of works of art, extracts from texts, photographs, letters, manuscripts and publications, we follow their relationship and their artistic and literary careers, with their love of Greece always a common denominator.


img_8239 img_8237 img_8215-2 img_8301 img_8310

Τρεις μορφές ‘ξαναβλέπουν’ το φως | Three figures are brought to light


Η υπέρυθρη ανακλαστογραφία, μια από τις σημαντικότερες μη- καταστρεπτικές μεθόδους εξέτασης ζωγραφικών έργων, είναι ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο στα χέρια των συντηρητών καθώς επιτρέπει την ανίχνευση αρχικών ζωγραφικών στρωμάτων που έχουν καλυφθεί από μεταγενέστερες επεμβάσεις. Η μέθοδος προσφέρει ανεκτίμητες πληροφορίες που αξιοποιούνται κατά τη συντήρηση, συχνά συμβάλλοντας στην αποκατάσταση της εικονογραφίας.


Η περίπτωση του τριπτύχου είναι χαρακτηριστική. Οι τρείς μορφές αγίων που κοσμούσαν την κάτω ζώνη του κεντρικού τμήματος είχαν σημαντικά φθαρεί και σε παλαιότερη προσπάθεια ‘καλλωπισμού’ του, καλυφθεί  εξολοκλήρου με καστανό χρώμα. Πολλά επίσης από τα περιγράμματα των προσώπων και ορισμένες λεπτομέρειες της σύνθεσης, όπως τα σκεύη του τραπεζιού στη σκηνή της Φιλοξενίας του Αβραάμ, είχαν τονισθεί με μαύρο.

Μετά την απομάκρυνση των επιζωγραφίσεων και παρά την αποσπασματική διατήρησή τους οι μορφές των Τριών Ιεραρχών συμπληρώνουν πλέον αρμονικά τη σύνθεση και επιτρέπουν την ορθότερη ανάγνωση του ιδιαίτερα διακοσμητικού αυτού έργου.


Infrared reflectography, one of the most important forms of non-invasive examination of paintings, is a very useful tool in the hands of conservators often revealing original paint layers that have been covered by latter interventions. The technique provides invaluable information which is exploited during conservation treatment and significantly contributes towards the restoration of the iconography.

This triptych provides a good example. The three busts, originally set in the lower tier of the central leaf, had been severely damaged and then covered with a thick layer of brown paint. Many outlines of the faces and certain details, such as the bowls and the vessels standing on the table in the scene of the Hospitality of Abraham, had also been highlighted in black at that time.

After the removal of the repaints and despite the fragmental state of the busts, the Three Hierarchs, complete the synthesis in a harmonious manner and provide a better understanding of this highly decorative work.

Μουσείο Μπενάκη 13-14 | Benaki Museum 13-14

Κ. Μιλάνου – Χ. Βουρβοπούλου – Λ. Βρανοπούλου – Α. Καλλιγά. Τεχνολογική εξέταση κρητικών εικόνων που χρονολογούνται από τα τέλη του 14ου έως τα μέσα του 15ου αιώνα.

Στέργιος Στασινόπουλος. Εικόνα με τον άγιο Νικόλαο και σκηνές του βίου του: συντήρηση και τεχνική ανάλυση.

K. Milanou – Ch. Vourvopoulou – L. Vranopoulou – A. Kalliga. A technological examination of Cretan icons dating from the end of the 14th to the middle of the 15th century.

Stergios Stassinopoulos. An icon of St Nicholas with scenes from his life by the painter Angelos: conservation and technical analysis.


Φορητές εικόνες κρητικής τέχνης του 15ου αιώνα, αθέατες όψεις | 15th century portable icons of Cretan art, invisible views

Ομιλία των: Χρύσα Βουρβοπούλου, Λένα Βρανοπούλου, Αλεξάνδρα Καλλιγά, με θέμα:  Φορητές. Εικόνες κρητικής τέχνης του 15ου αιώνα, αθέατες όψεις. Καταγραφή τεχνολογικών στοιχείων με τη μέθοδο της υπέρυθρης ανακλαστογραφίας. Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο, Ζωγραφική και Κοινωνία στην Κρήτη της Βενετικής Περιόδου: Οι Φορητές Εικόνες και η Μαρτυρία τους. Αθήνα 11-12 Ιανουαρίου 2017, Κεντρικό κτίριο Πανεπιστημίου Αθηνών, Αμφιθέατρο «Άλκης Αργυριάδης». Διοργάνωση Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών.

Chrysa Vourvopoulou, Lena Vranopoulou, Alexandra Kalliga. 15th Century Portable Icons of Cretan Art, Invisible Views. The Recording of Technical Data by Implementation of Infrared Reflectography. An International Symposium, Paintings and Society in Venetian Crete: Evidence from Portable Icons. Athens, 11-12 January 2017, University of Athens, Historical Central Building, “Alkis Argyriades” Amphitheatre.


Season’s Greetings


Προετοιμασία για την έκθεση του Γ. Τσαρούχη | Preparation for the Tsarouchis exhibition

Το Τμήμα Συντήρησης προετοιμάζεται για την έκθεση Γιάννης Τσαρούχης: Εικονο-γράφηση μιας αυτοβιογραφίας (1940–1989). Το δεύτερο μέρος της ενότητας Εικονογράφηση μιας αυτοβιογραφίας εγκαινιάζεται στις 15 Δεκεμβρίου 2016, στον ισόγειο εκθεσιακό χώρο του Κτηρίου της οδού Πειραιώς. Μικτή ομάδα συντηρητών έχει ήδη ολοκληρώσει τον προληπτικό έλεγχο των εκθεμάτων, ενώ 129 έργα, σε επόμενο στάδιο, εντάχθηκαν στο πρόγραμμα συντήρησης των εργαστηρίων καθώς κρίθηκε ότι έχρηζαν φροντίδας. Έχει φτάσει σχεδόν η ώρα για την ανάρτηση των έργων στον εκθεσιακό χώρο και η ομάδα μας, δουλεύοντας σε στενή συνεργασία με την επιμελήτρια, την υπεύθυνη σχεδιασμού, τα μέλη της τεχνικής υποστήριξης του μουσείου και τους μεταφορείς, θα φροντίσει για τον άριστο χειρισμό των έργων.

The Conservation Department is preparing for the exhibition Yannis Tsarouchis: Illustrating an autobiography (1940–1989). The second part of the theme Illustrating an autobiography will be opening on December 15th 2016, in the Pireos Street Annex. Our team has already gone through the condition checking of the exhibit and has included 129 works – found to be in need of treatment – in the conservation programme. It is now almost time for installation so, we will be working closely with the curator, the designer, the museum technical staff and logistics, ensuring that all works during transport, installation and display will be handled in a conscientious manner.








Ακρόπρωρο | Figurehead


Τελευταίος (;) προορισμός για την ολόγλυφη, γυναικεία μορφή – άλλοτε ακρόπρωρο, σήμερα διακοσμητικό γλυπτό ιδιωτικής συλλογής – τα εργαστήρια συντήρησης του μουσείου Μπενάκη, όπου κατέπλευσε οδικώς, τον Ιανουάριο του 2015 για να λάβει εξειδικευμένη θεραπεία. Σε φυσικό σχεδόν μέγεθος, κατασκευασμένη από μονοκόμματο κορμό πεύκου, με πρόσθετα τα δύο χέρια και τα  άκρα του ενδύματος που ανεμίζουν, η πλωριά, ζωγραφιστή φιγούρα ταξίδεψε για πολλές δεκαετίες, σύμβολο και καλοτυχία για το καράβι, τους ανθρώπους και τα φορτία του. Πλήθος φθορές, απώλειες, σπασίματα, φροντισμένες ή πρόχειρες επιδιορθώσεις και επάλληλα στρώματα επιζωγραφίσεων, σύγχρονα με κάθε επισκευή και βάψιμο του σκαριού, μαρτυρούν τον πολυκύμαντο βίο της και την έννοια του καραβοκύρη να την διατηρεί αξιόπλοη, όσο γίνεται άφθαρτη στο χρόνο. Μέχρι και 11 ζωγραφικά στρώματα εντοπίσθηκαν κατά τη διάρκεια των εργασιών συντήρησής της, σε ποικιλία αποχρώσεων, ταιριαστών με το γούστο κάθε εποχής. Οι τρεις, πιο πρόσφατες από τις επεμβάσεις (γαλάζιοι, ροζ, χρυσαφί και ασημένιοι τόνοι στα ενδύματα και τα μαλλιά και οι συνδέσεις με βιομηχανικά καρφιά) θα πρέπει να  χρονολογηθούν στο δεύτερο μισό του 20ου αι., ενώ είναι άγνωστο πότε ακριβώς και γιατί αποκαθηλώθηκε το «ακροστόλιον» από το σκαρί του, για να τραβηχτεί οριστικά στη στεριά. Απαιτήθηκαν περισσότερες από 1000 ώρες συντήρησης και αποκατάστασης με αξιοποίηση του συνόλου σχεδόν του εξοπλισμού του εργαστηρίου, ενώ 6 συντηρητές, πεπειραμένοι και εκπαιδευόμενοι, αφιέρωσαν τη σκέψη, τις προσπάθειες και τα δικά  τους μέσα, σε μια πολύμηνη διαδικασία, αντάξια ίσως σε όγκο με την παλιά φροντίδα, πάμπολλων, άγνωστων χεριών. Αυτή τη φορά, οι εργασίες περιελάμβαναν: μελέτη της σύνθετης στρωματογραφίας σε μικροδείγματα, σταθεροποίηση του ξύλου, στερέωση της προετοιμασίας και της ζωγραφικής, μηχανική αφαίρεση επιζωγραφίσεων μέσω μικροσκοπίου σε βάθος μέχρι και 8 επάλληλων στρωμάτων, αποσύνδεση επιμέρους τμημάτων, απομάκρυνση των νεότερων καρφιών και σταθεροποίηση των σωζόμενων αρχικών, επανασύνδεση μελών και σπασμένων τμημάτων και τεκμηρίωση των διαδικασιών. Η μουσειακή αισθητική αποκατάσταση, με δεδομένες τις εκτεταμένες απώλειες ή και τον εντοπισμό σπαραγμάτων μόνο από τα αρχικά χρώματα, αποδίδει μοιραία το γλυπτό με αρκετές επιφάνειες εκτεθειμένου ξύλου, με μεγαλύτερη όμως συνέπεια ως προς τη σύλληψη του λαϊκού τεχνίτη για τη νεανική, γυναικεία  μορφή, που είναι και η επικρατέστερη στα νεότερα ακρόπρωρα: ζωηροί τόνοι στη φορεσιά (πορτοκαλί, ώχρα, πράσινο, κόκκινο και σκούρο μπλε)  ωχρορόδινο δέρμα, τα δυο χέρια κοσμημένα με περικάρπιο, το αριστερό κινημένο, να δείχνει την πορεία ευθεία μπροστά, όμορφο πρόσωπο, κατάμαυρα κυματιστά μαλλιά, πιασμένα με ταινία, το χρώμα των ματιών -δυστυχώς- οριστικά χαμένο. Επόμενο, σύντομο ταξίδι της, η οίκαδε επιστροφή. Καλό της κατευόδιο…

Final (?) destination for the wood carved feminine figure – once a figurehead, now a decorative statue in a private collection – the conservation laboratory of the Benaki Museum, where it arrived in need of urgent treatment, in January 2015. Almost life sized, constructed of a single pine log, with the addition of the arms and the edges of the fluttering dress, this painted figure an adornment to the keel has traveled the seas for many decades, a symbol of good fortune for the ship, the crew and its cargo. Numerous wears and fractures, tentatively or flimsily repaired and successive layers of color, contemporary to each repair and re – painting of the ship, bear proof of the figures rough life and the painstaking efforts of the ship master to keep her seaworthy and, if possible, indestructible in time. Up to eleven paint layers were detected during conservation treatment, spanning in color to fit the taste of each era. The three, most recent, interventions (scarlet, pink, gold and silver shades on the draperies and the hair as well as the strengthening of joints with industrially made nails) date from the second half of the 20th c., while it still remains unknown when and why this adornment was detached from the keel, to land permanently ashore. More than 1000 hours of treatment and restoration, exploitation of most of the laboratories equipment and the joint efforts of a team of six conservators – seniors and interns –  was necessary. The procedure which took many months to complete will hopefully prove worthy to the efforts of the myriad of unknown hands that took care of Her in the past. The treatment involved: meticulous study of the stratigraphy of the paint films for which the preparation of micro samples was required, stabilization of the wood, consolidation of the ground and the paint layers, mechanical removal of up to eight subsequent layers of overpaintings, detachment of certain wood members, removal of the contemporary nails and stabilization of the old ones, re-joining of the parts and documentation of the procedure. The restoration, due to the extensive losses and the detection of only fragments of the initial colors, has lead to a sculpture with extensive areas of revealed bare wood but more consistent to the intention of the folk craftsman and his perception regarding the young female figure which is the one prevailing in figureheads of latter years: lively shades for the draperies (orange, ochre, green red and dark blue), ochre-reddish skin, the hands adorned with bracelets, the left raised to indicate the tack ahead, a pretty face, black wavy hair held back with a ribbon, the color of the eyes – unfortunately – forever lost. Her next, short trip will be the return home. Farewell…



New InGaAs infrared camera

Κατά την τελευταία αναβάθμιση εξοπλισμού του Τμήματος Συντήρησης το Εργαστήριο Έρευνας απέκτησε μια τελευταίας γενιάς κάμερα υπερύθρου, με αισθητήρα InGaAs και ευαισθησία που φτάνει τα 1700 nm. Η κάμερα παρέχει νέες δυνατότητες στην ανίχνευση και καταγραφή προσχεδίων, στον εντοπισμό και την ακριβή καταγραφή επιζωγραφίσεων και στην τεχνική εξέταση των έργων. Το εξαιρετικά μικρό μέγεθός της επιτρέπει την εύκολη μεταφορά, καθιστώντας την ένα άριστο φορητό εργαλείο. Στο σύντομο χρονικό διάστημα της χρήσης της έχει ήδη δώσει αξιόλογα αποτελέσματα και έχει συμβάλλει σημαντικά στην έρευνα της τεχνολογίας των έργων με μη καταστρεπτικές μεθόδους.

A new, portable, infrared camera, mounted with an InGaAs detector and sensibility up to 1700 nm, has recently been added to the Science Lab’s equipment. The camera is considered a breakthrough in the recording of underdrawings and over paintings and the technical examination of works allowing conservators to obtain extremely high quality IR images even in situ. During the short period of its use, it has already provided good results and has significantly contributed to the technological investigation of works with the implementation non destructive techniques.camera-ir-01camera-ir-02camera-ir-04camera-ir-03


Οι Συντηρητές Μετάλλου Ταξιδεύουν! | The Metal Conservators travel Down Under!

Ογδόντα οκτώ ελληνικά κοσμήματα του 17ου-19ου αιώνα από τη Νεοελληνική συλλογή του Μουσείου Μπενάκη, ταξίδεψαν από την Ελλάδα στην Αυστραλία, κάτω από την επιστασία δύο συντηρητριών του εργαστηρίου μετάλλου, γυαλιού και οργανικού υλικού του Μουσείου. Τα κοσμήματα συγκρότησαν την νέα θεματική έκθεση στο Hellenic Museum της Μελβούρνης με τον τίτλο The Art of Adornment τα εγκαίνια της οποίας πραγματοποιήθηκαν στις 26 Αυγούστου 2016. Η  Μ. Α. Ζαχαρία και η Δ. Κοτζαμάνη που επέβλεψαν τη μεταφορά και τη συσκευασία τους, ήταν υπεύθυνες, όχι μόνο για την συντήρηση των αντικειμένων στο εργαστήριο μαζί με την συνάδελφό τους Α. Φωκά, αλλά και για τη σύνταξη των δελτίων κατάστασης διατήρησης με φωτογραφικό υλικό που είθισται να συνοδεύουν πάντα τα έργα τέχνης, τον σχεδιασμό ακρυλικών βάσεων και στηριγμάτων και την ανάρτηση των κοσμημάτων στο εκθεσιακό χώρο του Hellenic Museum. Τα κοσμήματα παρουσίαζαν αρκετές δυσκολίες που σχετίζονται τόσο με τη φύση του συγκεκριμένου αντικειμένου, όσο και με τη χρήση ποικίλων μετάλλων, τεχνικών κατασκευής, καθώς και οργανικών ή ανόργανων υλικών:  Σφυρηλατημένα ή χυτά στοιχεία από ασήμι, χρυσό ή/και επιμεταλλωμένο χαλκό, συνδυάζονται με αλυσίδες, λεπτά σύρματα και κρίκους ενώ συνυπάρχουν με κοράλλια, μαργαριτάρια, ημιπολύτιμους λίθους, niello, γυαλί, σμάλτο, ύφασμα και δέρμα. Οι κατασκευαστικές ιδιαιτερότητες, καθώς και τα προβλήματα από τις μηχανικές καταπονήσεις, τις εκδορές,  την απώλεια υλικού, την αποσύνθεση οργανικού υλικού, την παρουσία οξειδίων και οργανικών ενώσεων του χαλκού καθώς και το μαύρισμα του αργύρου ή του επαργυρωμένου χαλκού από την επίδραση των θειούχων ενώσεων της ατμόσφαιρας, καθόρισαν τον τρόπο συντήρησής τους με ιδιαίτερη προσοχή σε τυχόν στρέψεις των μεταλλικών στοιχείων και στην απομόνωση των οργανικών από τα ανόργανα υλικά κατά την εφαρμογή των χημικών καθαρισμών. Η πολυπλοκότητα της κατασκευής τους καθόρισε και τον τρόπο συσκευασίας τους. Τα έργα τοποθετήθηκαν πάνω σε φύλλα πολυαιθυλενίου με αντιόξινο χαρτί ή σε σακουλάκια πολυαιθυλενίου και στερεώθηκαν με καρφίδες καλυμμένες με σωλήνα πολυαιθυλενίου. Όσον αφορά στην έκθεση/στήριξη των κοσμημάτων στις προθήκες, εκτός από τις ακρυλικές βάσεις και  ράβδους, χρησιμοποιήθηκαν καρφίδες και ορειχάλκινα στηρίγματα υπό μορφή κρίκων. Τα περισσότερα στελέχη μονώθηκαν με σωλήνα πολυαιθυλενίου ενώ σε αυτά που δεν υπήρχε αυτή η δυνατότητα, οι περιοχές επαφής με τα αντικείμενα, επικαλύφθηκαν με ένα λεπτό στρώμα Paraloid B72 σε ακετόνη 18% κ.β/κ.ο. και χρωματίστηκαν με ακρυλικά. Οι περιβαλλοντικές συνθήκες ρυθμίστηκαν στους 20°C, 40-45%RH και 150± lux.

Eighty eight Greek pieces of jewellery from the 17th-19th century of the Neohellenic collection of the Benaki Museum, travelled from Greece to Australia under the supervision of two conservators from the metals, glass and organic material conservation lab.The jewellery formed the new thematic exhibition of the Hellenic Museum in Melbourne titled The Art of Adornment, the opening of which took place on 26th August 2016. M. A. Zacharia and D. Kotzamani  who accompanied the collection during transit were also responsible, together with their colleague A.Phoca, for the conservation of the items in the laboratory and the preparation of  detailed condition reports including high resolution digital images of the objects. The team was also responsible for the design of mounts and the installation of the objects in the gallery of the Hellenic Museum. The jewellery presented several problems related both to the nature of the object and the variety of metals, manufacturing techniques and organic or inorganic materials. These included hammered or cast items made of silver, gold and/or plated copper, combined with chains, thin wires and rings, coexisting with corals, pearls, gemstones, niello, glass and enamel. These constructional characteristics together with the problems of mechanical stresses, scratches, loss of material, the decomposition of organic material, the presence of copper oxides or organic salts, as well as, the tarnishing of silver and silver plated copper due to the impact of sulphide compounds in the atmosphere, determined the conservation treatments of the objects. Special attention was given to the fine metal parts vulnerable to distortion and the isolation of the organic from the inorganic materials during chemical cleaning. The intricate design and manufacture determined the packaging specifications. The works were placed on polyethylene foam and fixed with pins covered with polyethylene tube. Regarding the installation of the jewellery in the showcases, apart from the acrylic bases and rods, pins and brass hooks were used. The metal supports were isolated from direct contact with the artefacts either with polyethylene tube or by the application of a thin layer of ParaloidB72 in acetone 18% w/v and coloured with acrylic paints. The environmental conditions were set at 20°C, 40-45% RH and 150±50 lux.









melbourne-16-08 melbourne-16-12

Παναγία Βρεφοκρατούσα | Virgin holding the Christ Child

Η τρίπτυχη εικόνα έχει κεντρικό θέμα την Παναγία Βρεφοκρατούσα «Ρόδο το Αμάραντο», ενώ τα δύο φύλλα φέρουν εσωτερικά παραστάσεις του Ιωάννη Χρυσοστόμου και του Αγίου Γεωργίου το αριστερό και του Αγίου Νικολάου και του Αγίου Δημητρίου το δεξί. Οι εξωτερικές όψεις στις πόρτες διακοσμούνται με χοντροκόκκινο χρώμα και με παράσταση των συμβόλων του μαρτυρίου του Χριστού. Η εικόνα είναι ζωγραφισμένη με την τεχνική της αυγοτέμπερας, σε λεπτή προετοιμασία γύψου με ζωική κόλλα, πάνω σε ξύλινο φορέα με χρυσό κάμπο και κατά περιοχές με φύλλο ασημιού. Η εικόνα πλαισιώνεται με σκαλισμένη κορνίζα ενσωματωμένη στο ξύλινο υπόβαθρο όπου διακοσμείται με στιλβωτό χρυσό. Η εικόνα είχε συντηρηθεί παλαιότερα, με ακατάλληλη μέθοδο, γεγονός που είχε δημιουργήσει επιπρόσθετα προβλήματα στο έργο. Έτσι είχαν επικαλυφθεί αυθεντικά τμήματα της ζωγραφικής, ενώ για τη στερέωση των μεταλλικών συνδέσμων είχε χρησιμοποιηθεί εποξειδική ρητίνη. Η ζωγραφική καλυπτόταν από ελαφρά οξειδωμένο βερνίκι με τοπικά παλαιότερα έντονα οξειδωμένα βερνίκια και επικαθήσεις. Πραγματοποιήθηκαν λήψεις στο υπέρυθρο και υπεριώδες φάσμα, ακτινογραφίες, καθώς μελέτη της στρωματογραφίας της ζωγραφικής. Από την εξέταση του έργου προέκυψαν οι επεμβάσεις καθώς και το αρχικό σχέδιο του καλλιτέχνη το οποίο έχει γίνει με πινέλο. Από τη στρωματογραφική εξέταση της ζωγραφικής επιβεβαιώθηκε η τοπική ύπαρξη δύο ζωγραφικών στρωμάτων στην περιοχή των δύο χερουβίμ, καθώς στην εξωτερική πλευρά των δύο φύλλων. Το ξυλόγλυπτο πλαίσιο της εικόνας διατηρούσε δύο επάλληλες στρώσεις στιλβωτού χρυσού. Κατά την παλαιότερη συντήρηση του έργου, η τελευταία ζωγραφική στρώση είχε αφαιρεθεί και μόνο κάποια ίχνη αυτής μαρτυρούσαν την ύπαρξη της. Οι εργασίες αποκατάστασης του ξύλινου φορέα περιελάμβαναν την αφαίρεση των παλαιότερων συμπληρώσεων από κεριά και κόλλες, ενώ οι ρωγμές  σταθεροποιήθηκαν με πολυβινυλική ρητίνη. Από τη ζωγραφική επιφάνεια αφαιρέθηκαν με χημικό τρόπο όλα τα παλαιότερα βερνίκια, οι επικαθήσεις, καθώς και όλες οι νεότερες επεμβάσεις. Έγιναν όλες οι απαραίτητες στερεώσεις και συμπληρώσεις της προετοιμασίας και του ζωγραφικού στρώματος και τέλος έγινε αισθητική αποκατάσταση  και τοποθετήθηκε ακρυλική προστατευτική ρητίνη με ψεκασμό. Κύριος στόχος ήταν η συντήρηση και σταθεροποίηση της κατάστασης διατήρησης του έργου. Επιπλέον, διατηρηθήκαν και αναδείχτηκαν τα ιστορικά στοιχεία του έργου όπως η παρουσία δύο χρωματικών στρωμάτων όπου αυτά διατηρούνται μέχρι σήμερα.

The triptych icon representing the Virgin “the Unfading Rose with saints”, made by egg tempera on wood with gesso preparation, the background was decorated with gold gilding and on some areas with silver leaf. On the outer face of the door panels display a painted Greek cross framed by the inscription IC XC NI KA (Jesus Christ is victorious). On the inner face are figures of St. John Chrysostom and St. George (left) and St. Nicholas and St. Demetrios (right). On the main panel a carved frame, decorated with vegetal motifs encloses the representation of the Virgin and Child, in the iconographic type as the Unfading Rose. The icon had been restore in past treatment but with out stabilizing the preservation condition. The main problem in works of art, which have been restored in the past and need further conservation work, is the unknown nature of the conservation materials used. This article gives a detailed presentation of the methodology used to examine earlier conservation work on a Byzantine icon, using non-destructive methods (Ultra Violet and Infra Red photography, X-radiography) and describes the problems encountered in re-conserving this artefact. Knowledge of the conservation materials and conservation methods used in the past treatment were necessary in order to restore and stabilize the object.

icon-02-before icon-02-uvr icon-02-vis_ir icon-02-xray icon-02-stage icon-02-after icon-02-before_after

19th Century Ornamented Metal Trays from Greece and Turkey: Metallurgy and Provenance

Ζωγραφισμένοι δίσκοι του 19ου αιώνα από την Ελλάδα και την Τουρκία: Μεταλλουργία και Προέλευση. Δ. Κοτζαμάνη, Β. Κανταρέλου, Ι. Καρατάσιος, Μ. Ζαχαρία και Γ. Δ. Χρυσσικός.

Στα πλαίσια της έκθεσης «Η Τέχνη της Φιλοξενίας: Ζωγραφισμένοι δίσκοι του 19ου αιώνα από την Ελλάδα και την Τουρκία» που πραγματοποιήθηκε το 2013 στο Μουσείο Μπενάκη (ΜΜ),  το εργαστήριο συντήρησης του Μουσείου είχε την ευκαιρία να διερευνήσει τα μεταλλουργικά χαρακτηριστικά της υποδομής  δώδεκα  δίσκων από ιδιωτικές συλλογές και το Μουσείο Μπενάκη οι οποίοι ομαδοποιήθηκαν σε πέντε κατηγορίες σύμφωνα με τις αρχικές χρονολογικές εκτιμήσεις και υποβλήθηκαν σε διάφορες μεθόδους ανάλυσης. Οι δίσκοι διαχωρίστηκαν σε δύο βασικούς τύπους. Στον πρώτο, ανήκουν οι δίσκοι που είναι κατασκευασμένοι από δύο συγκολλημένα τμήματα μετάλλου με διάτρητες λαβές ενώ στον δεύτερο, η βάση και τα τοιχώματα αποτελούν ένα ενιαίο σύνολο με ξεχωριστά προσαρμοσμένα χερούλια. Για την μορφοποίηση των παλαιότερων δίσκων είχε εφαρμοσθεί η παραδοσιακή εν θερμώ σφυρηλάτηση ενώ για τους πιο σύγχρονους, χρησιμοποιήθηκε ο κύλινδρος σε συνδυασμό με σφυρηλάτηση ή εμπίεση, σε ειδικές μήτρες και πρέσες ατμού. Τα περισσότερα αντικείμενα είχαν κατασκευασθεί από σφυρήλατο σίδηρο προερχόμενο από χυτοσίδηρο που συλλέχθηκε σε υψικάμινο.  Ο εξευγενισμός του σιδήρου εκτιμήθηκε μόνο για τους νεότερους δίσκους. Επίσης ο σίδηρος είχε παραχθεί υπό την καύση ορυκτών υλών παρότι ο ξυλάνθρακας χρησιμοποιείτο ακόμα την ίδια περίοδο. Γινόταν συνειδητή προσθήκη συλλιπάσματος μαγγανίου (στο σίδηρο των νεότερων δίσκων) ώστε να εξουδετερωθεί η κακή επίδραση των οξειδίων και ιδίως του θείου βελτιώνοντας τις ιδιότητες του μετάλλου καθώς και κραμάτωση με άλλα μέταλλα (στον πολύ πιο σύγχρονο σίδηρο) με στόχο την αύξηση της αντοχής του στη φθορά, στη διάβρωση και στη θερμοκρασία. Τέλος, τα άλλα τμήματα κατασκευασμένα από ορείχαλκο ή σίδηρο καθώς και τα διακοσμητικά στοιχεία συγκεκριμένων κατηγοριών όπως οι χάλκινες στεφάνες και οι τεχνικές επιμετάλλωσης φαίνεται να ακολουθούν τη βιομηχανική εξέλιξη της σιδερένιας υποδομής. Τα συμπεράσματα αυτά σε συνδυασμό με προηγούμενα αρχαιομεταλλουργικά δεδομένα και επιστημονικές μελέτες (ειδικά της σκωρίας), όπως επίσης και με ιστορικές πληροφορίες, εκτιμούν ότι τα μέταλλα που χρησιμοποιήθηκαν για τους περισσότερους  δίσκους πιθανότατα έχουν παραχθεί στη δυτική Ευρώπη, αν και οι πρώτες ύλες θα μπορούσαν να προέρχονται από διαφορετικές πηγές.

Originating in the exhibition “Rituals of hospitality: Ornamented trays of the Nineteenth Century in Greece and Turkey,” in 2013, the conservation department of the Benaki Museum (BM) had the opportunity to investigate the metallurgical features of the metalware substrate. Twelve trays on loan from private collections and the BM, were grouped in five categories according to some early date assessments and subjected to several examination method analysis. The trays revealed one stylistic type manufactured from two pieces of metal and cut out handles and another made in one piece with separately made handles. Forging was the primary method for forming but rolling and simple or steam hammer presses were used too. Most of the trays were made of wrought iron produced from cast iron with the blast furnace. However the process of refining cast iron, was not estimated for the earlier-dating trays. The study also revealed iron smelting with fossil fuels although charcoal was still in use in this period, the deliberate incorporation of manganese for its deoxidizing and desulfurizing properties and in some cases the alloying of cast iron for better resistance to wear, corrosion and heat. Finally the other parts produced in brass or iron and ornamental features of particular categories such as the copper ring and plating techniques seem to follow the industrial development of the iron base. These data along with previous archaeometallurgical evidence, scientific examination (especially of the slag) and together with the historical information, indicate that the metals used for most of the trays  have been originally produced in west Europe, although the supply of materials could have depended on different sources. 

Poster Ornamented metal trays

Κεραμική από την Κίνα | Ceramics from China

Για πρώτη φορά ύστερα από 35 χρόνια, το Μουσείο Μπενάκη παρουσιάζει στο ελληνικό και διεθνές κοινό επιλογή αριστουργημάτων κινεζικής κεραμικής από τη συλλογή του. Ενενήντα μοναδικά αντικείμενα από την ιστορικής σημασίας συλλογή του Γεώργιου Ευμορφόπουλου που δωρήθηκε στο Μουσείο Μπενάκη τη δεκαετία του 1930, ανιχνεύουν την παγκόσμια προσφορά του κινεζικού πολιτισμού, φωτίζουν την ιστορία των επαφών της Κίνας με τη Δύση και αναδεικνύουν το όραμα του δωρητή και τους δεσμούς του με την Ελλάδα. Η ιστορική αφήγηση επικεντρώνεται στην αυτοκρατορική Κίνα, εξετάζοντας τις εξελίξεις στην κοινωνία, την οικονομία και την τέχνη από τη δυναστεία Χαν (3ος αι. π.Χ.–3ος αι. μ.Χ.) ως την τελευταία δυναστεία Τσινγκ (17ος–20ός αι. μ.Χ.). Ειδώλια και ομοιώματα της δυναστείας Τανγκ (7ος–10ος αι. μ.Χ.) ζωντανεύουν την καθημερινότητα και το υπερβατικό σύμπαν της πρώιμης Κίνας. Η αισθητική των κεραμικών της δυναστείας Σονγκ (11ος–13ος αι. μ.Χ.) τα κατέστησε πρότυπα για επαΐοντες στην Κίνα και καλλιτέχνες στην Ευρώπη του 20ού αι.

Συντήρηση έργων: Σοφία Τοσίου. Τοποθέτηση αντικειμένων: Β. Αργυράτος, Ε. Γκούφα, Ν. Σμυρνάκης, Σ. Τοσίου.

For the first time in 35 years, the Benaki Museum presents to the Greek and international public highlights from its collection of Chinese ceramics. Ninety masterpieces of ceramic art from the historical collection of George Eumorfopoulos, donated to the Benaki Museum in the 1930s, testify to the global impact of Chinese civilisation, shed light on the course of contact between China and the West through art, and attest to the vision of the collector and his ties with Greece. The narrative focuses on Imperial China, exploring developments in society, economy and art from the Han dynasty (3rd c. BCE–3rd c. CE) to the last dynasty of the Qing (17th–20th c. CE).
Tang figures and models (7th–10th c. CE) animate everyday life and the transcendental universe of early China. The aesthetics of Song wares (11th–13th c. CE) set the standard for connoisseurs in China and artists in 20th century Europe alike.

Conservation: S. Tossiou. Installation: Argyratos, E. Gkoufa, N. Smyrnakis, S. Tossiou.


Ceramics China 01 Ceramics China 02 Ceramics China 04 Ceramics China 05 Ceramics China 06


Accelerated Ageing of Acrylic, Cyclohexanone-Based and Urea-Aldehyde Polymers Used in Paintings Conservation

Farmakalidis H.V., Douvas, A.M. Karatasios, I. Sotiropoulou S., Boyatzis S., Argitis P., Chryssoulakis Y., Kilikoglou V. Accelerated Ageing of Acrylic, Cyclohexanone-Based and Urea-Aldehyde Polymers Used in Paintings Conservation. International Symposium on  Archaeometry (ISA), 15 – 21 May 2016, Kalamata, Greece.

Natural resins have been used for centuries as varnishes on painted artifacts. During the 1950’s, synthetic polymers were introduced in paintings conservation due to their superior resistance to degradation, while presenting optical properties comparable to those of traditionally used natural resins. However, after prolonged service times, these polymers also undergo deterioration. The objective of this research is to assess the durability and workability of four commonly used polymers after accelerated ageing, in order to finally estimate their service life using a combination of analytical techniques. Among the polymers which are commonly used in paintings conservation, Paraloid B72, Primal AC33 (both acrylic resins), Ketone Resin N (a cyclohexanone-based resin) and Laropal A81 (a urea-aldehyde resin) were selected for this study. Accelerated ageing parameters involved relatively high temperature levels, daylight radiation and high humidity levels. An analytical methodology was established aiming at the study of molecular changes in the artificially aged materials in the form of films (using FT-IR and UV-Vis spectroscopy), and the impact of these changes on their film surface morphology (Scanning Electron Microscopy, SEM), on their solubility (solubility and swelling tests) and on colour changes (spectro-colorimetry). The results provided information on the polymers’ degradation mechanisms and their possible products as a result of accelarated ageing. More specifically, the two acrylic polymers and the aldehyde resin were found highly stable with regard to their molecular condition, as compared to the cyclohexanone-based polymer, while all four polymers displayed changes in their colour and film thickness. Morphological examination with SEM revealed features (such as cracking) on the polymer films, which significantly limit their use under unstable environmental conditions. Furthermore, the role of common inorganic additives (such as TiO2) in the commercially available materials was investigated by comparing their performance with the presence and absence of TiO2.


Poster ISA 16

Thomas Hope: Σχέδια της Οθωμανικής Κωνσταντινούπολης | Drawings of Ottoman Istanbul

Η έκθεση περιλαμβάνει έργα του καλλιτέχνη από την πρωτεύουσα της οθωμανικής αυτοκρατορίας και πιο συγκεκριμένα: Τοπογραφικά σχεδιαγράμματα και διπλωτά πανοράματα της Κωνσταντινούπολης, επιμέρους απόψεις από διάφορες γειτονιές της Κωνσταντινούπολης, μνημεία, ναοί, Οθωμανικά παλάτια, αίθουσες του Σεραγιού, πύλες, τζαμιά, ταφικά μνημεία, υπαίθριες κρήνες, πύλες, τα γιαλιά πάνω στο Βόσπορο, οι βάρκες διασκεδάσεων του Σουλτάνου. Επίσης λεπτομέρειες από τα μαγαζιά της αγοράς, καφενεία, εικόνες με τους διάφορους τύπους της Κωνσταντινούπολης, άνδρες γυναίκες με παιδιά, παραστάσεις με ενδυμασίες, αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες συνοδευόμενες από μακροσκελείς περιγραφές με επεξηγήσεις και σχόλια. Επιμέλεια: Φανή Μαρία Τσιγκάκου & Μίνα Μωραΐτου. Ανάρτηση εργων: Μ. Δεληβοριά, Ν. Σμυρνάκης.


The exhibition reveals the artist’s works from the capital of the Ottoman Empire. More specifically: Topographic views and folding panoramas of Istanbul, individual scenes from different neighbourhoods of Istanbul, monuments, temples, Ottoman palaces, halls of the seraglios, gates, mosques, funerary monuments, fountains, gates, the yalı on the Bosporus, the sultan’s entertainments boats. Other scenes include details from market shops, coffee shops, images of various men, women with children of Istanbul, depictions of costumes, architectural details, accompanied by lengthy explanations and descriptions with comments. Curated by: Dr Fani Maria Tsigakou & Mina Moraitou. Installation: M. Delivoria, N. Smyrnakis.


Thomas Hope 01

Android app

Google consrtvation logo big

Jamal: Ο δρόμος του μεταξιού | The Silk Road (video)