Russian Icons, 17th–18th c. Non-Destructive, Non-Invasive Diagnostic Methodology for an Integrated Study of Micrographic Triptychs from the Benaki Museum Collection

The study aims to enhance our knowledge of the materials and techniques applied in the making of Russian, portable ecclesiastical paintings produced after the 16th century, and to evaluate a pilot, non-destructive, non-invasive, research methodology proposed for their examination. Based on research relating to the historical background of their production and distribution in the South, the availability of materials and the applied techniques, a non-destructive, non-invasive methodology is exploited to examine three triptychs and two polyptych side panels belonging to the collection of the Benaki Museum. As their small size and excellent state of preservation prohibit sampling, a study scheme based on visual examination, the implementation of a series of spectral imaging techniques (VIS, IRRFC, SWIR, UVL, RTI, X ray) and a non-invasive micro XRF analysis is tested. Fiber and wood-type identification are carried out microscopically. The collected information relates to the making of the frames and the supports, the design, the use of metal foils and pigments, the order of application of paint layers and the rendering techniques. Due to the non-destructive, non-invasive character of the procedure, organic constituents are not thoroughly examined. Use of an expected palette was confirmed, but the modelling proved rather sophisticated. Among the most interesting finds were the use of distinct pigment mixtures for the underpaints of the flesh parts and certain deviations from the expected rendering techniques. The methodology proved very effective in terms of its output, the global approach of the construction technique, the user-friendly application, the low cost and time consumption factors.

Season’s Greetings


Διαδρομές εικόνων 17ος – 19ος αι. | Routes of Icons 17th – 19th c.

Η έκθεση διερευνά την ποικιλομορφία των εικόνων που διακινούνταν στον ορθόδοξο ελληνικό χώρο από τον 17ο έως τον 19ο αιώνα, μέσα από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη. Μια ιδιαίτερη ενότητα της έκθεσης παρουσιάζει τα νέα τεχνικά στοιχεία που προέκυψαν από το συνεχιζόμενο ερευνητικό πρόγραμμα ERC RICONTRANS, δίνοντας στο κοινό τη δυνατότητα να προσεγγίσει τα έργα μέσα από το στερομικροσκόπιο. Η έκθεση είναι μέρος του έργου RICONTRANS, το οποίο έχει λάβει χρηματοδότηση από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας (ERC) στο πλαίσιο του προγράμματος έρευνας και καινοτομίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης Ορίζοντας 2020 βάσει συμφωνίας επιχορήγησης με αριθμό 818791.

The exhibition explores the iconographic, stylistic and technical diversity of icons that circulated in the Greek Orthodox space between the 17th and 19th centuries, sourcing material from the collections of the Benaki Museum. A special section of the exhibition presents new technical data that emerged from the ongoing ERC RICONTRANS research project, granting the public unique in-depth access to selected works through the stereomicroscope. This exhibition is part of RICONTRANS project, which has received funding from the European Research Council (ERC) under the European Union’s Horizon 2020 research and innovation programme (grant agreement No 818791).

ΠΕΙΡΑΙΩΣ 138, 08/12/2022 – 05/02/2023

Exploring the correlation between the metallic substances used on the gildings of Russian icons from the Benaki Museum collection and their artistic backgrounds

This study explores the gilding materials and techniques of 19 Russian Icons from the Benaki museum collection using non-destructive methodology.

Russian icons are artworks worth being studied due to the intricate stages of icon making, their original style of painting and colour pallet, their gilding and varnishing techniques, materials etc. In addition, Russian icons bear many similarities with other icons such as the post-Byzantine icons. An indicative example is the similarity between the Western water gilding technique and the Russian gilding technique with “poliment” that both use a red or yellow-earth/bolus substance underneath the metal leaf.

Εισαγωγή στην τεχνολογία κατασκευής των Ρωσικών εικόνων | Introduction on the technology of Russian icons

Το Εργαστήριο Συντήρησης Εικόνων συμμετείχε στο μεταπτυχιακό σεμινάριο «Ελληνικές και ρωσικές εικόνες: τέχνη, τεχνικές, εργαστήρια« του προγράμματος Βυζαντινός Κόσμος, του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ, με ομιλία της Αλεξάνδρας Καλλιγά με θέμα «Εισαγωγή στην τεχνολογία κατασκευής των Ρωσικών εικόνων, 16ος-18ος αιώνας». Ακολούθησε συζήτηση, με αφορμή επιλεγμένες εικόνες της Ρωσικής συλλογής του Μουσείου τις οποίες οι φοιτητές είχαν την ευκαιρία να δουν από κοντά.

Η ομάδα ξεναγήθηκε επίσης στο ανοικτό εργαστήριο (open lab) φασματοσκοπίας ακτίνων X (ΧRF) που έλαβε χώρα στο Μουσείο σε συνεργασία με το Εργαστήριο φθορισιμετρίας ακτίνων Χ, του Ινστιτούτου Πυρηνικής και Σωματιδιακής Φυσικής, Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. Δημόκριτος.

Το σεμινάριο πραγματοποιείται σε συνεργασία με το Μουσείο Μπενάκη, στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος ERC RICONTRANS: Visual Culture, Piety and Propaganda: Transfer and Reception of Russian Religious Art in the Balkans and the Eastern Mediterranean (16th-early 20th century).

The Icons Conservation Laboratory participated in the post-graduate seminar «Greek and russian icons: art, techniques, workshops» of the program Byzantine World, Department of History and Archaeology of the NKUA, with a lecture presented by Alexandra Kalliga entitled «Introduction on the technology of Russian icons, 16th-18th century». The lecture was followed by a discussion on the occasion of a selected group of icons from the Benaki Russian collection, which the students had the opportunity to close-examine.

The group visited the X-ray spectroscopy (XRF) open lab, held at the time in the Museum, in collaboration with the X-ray Fluorescence Laboratory of the Institute of Nuclear and Particle Physics, NCSR Demokritos.

The seminar is held in collaboration with the Benaki Museum, under the framework of the European program ERC RICONTRANS: Visual Culture, Piety and Propaganda: Transfer and Reception of Russian Religious Art in the Balkans and the Eastern Mediterranean (16th-early 20th century).

Έρευνα με φθορισιμετρία ακτίνων X

Πραγματοποίηση επιτόπιας έρευνας στους χώρους του Μουσείου από το Τμήμα Συντήρησης σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Πυρηνικής και Σωματιδιακής Φυσικής Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. Δημόκριτος και το εργαστήριο Φθορισιμετρίας ακτίνων X (διευθυντής ερευνών Α. Γ. Καρύδας)

Πρόκειται για αναλύσεις με τη μέθοδο φασματομετρίας ακτίνων X (XRF) σε επιλεγμένα αντικείμενα από τη νομισματική συλλογή του ΚΙΚΠΕ και τη Συλλογή Ρωσικών έργων του Μουσείου Μπενάκη.

Το πρώτο μέρος της εργασίας περιλαμβάνει την ανάλυση και μελέτη 42 αργυρών νομισμάτων από τη Μικρά Ασία, του 5ου και 4ου αι. π.Χ. που πραγματοποιούνται στο πλαίσιο της μεταπτυχιακής διατριβής υπό εκπόνηση από τη σπουδάστρια Άρτεμις Κάμπα, Μεταπτυχιακή φοιτήτρια «MSc Cult.Tech.» του Πανεπιστήμιου Πελοποννήσου.

Conference: Icônes: la fabrique matérielle du visuel

Στο πλαίσιο του Διεθνούς Συνεδρίου: Icônes: la fabrique matérielle du visual, που θα λάβει χώρα στο Παρίσι, στις 8, 9 και 10 Δεκεμβρίου 2021, η Αλεξάνδρα Καλλιγά (Μουσείο Μπενάκη, Τμήμα Συντήρησης) και η Αθηνά Αλεξοπούλου Αγοράνου (Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Articon Lab) θα παρουσιάσουν εισήγηση με θέμα: Russian Icons, 16th–18th century: Proposition of a Nondestructive-Noninvasive Methodology for an Integrated Diagnostic Approach of Micrographic Triptychs From the Benaki Museum Collection.

Ελεύθερη είσοδος με προϋπόθεση τη διαθεσιμότητα θέσεων και την επίδειξη έγκυρου υγειονομικού πιστοποιητικού

Το πλήρες πρόγραμμα εδώ

In the context of the International Conference:  Icônes: la fabrique matérielle du visuel, taking place in Paris, on the 8th, 9th and 10th December 2021, Alexandra Kalliga (Benaki Museum, Conservation Department) and Athina Alexopoulou Agoranou (University of West Attica, ArticonLab) will present the topic: Russian Icons, 16th–18th century: Proposition of a Nondestructive-Noninvasive Methodology for an Integrated Diagnostic Approach of Micrographic Triptychs From the Benaki Museum Collection.

Free admission subject to the availability of seats and the presentation of a valid health certificate.

Press here for the full programme

To ’21 των Συλλεκτώv | 1821: The Collectors’ Choice

Συνεχίζοντας το αφιέρωμα στην επέτειο των 200 ετών από την Επανάσταση, το οποίο εγκαινιάστηκε με την έκθεση «1821 Πριν και Μετά», το Μουσείο Μπενάκη παρουσιάζει την έκθεση «Το ᾽21 των Συλλεκτών» με έργα από τέσσερις σημαντικές ιδιωτικές συλλογές: Νικήτα Σταυρινάκη και Ευαγγελίας Σταυρινάκη, Πέτρου Βέργου, Απόστολου Αργυριάδη και Stéphan Adler. Η έκθεση περιλαμβάνει περισσότερα από 300 αντικείμενα  συνδεόμενα με την Επανάσταση του 1821 και με το κίνημα του  Φιλελληνισμού στην Ευρώπη και την Αμερική. Η ποικιλία τους είναι εντυπωσιακή: όπλα και αρχειακό υλικό από την επαναστατημένη Ελλάδα αλλά και χρηστικά αντικείμενα (ρολόγια, βεντάλιες, βάζα κ.ά.), έργα τέχνης (πίνακες, χαρακτικά, κ.ά.) και αντικείμενα πολυτελείας με παραστάσεις ηρώων και σκηνών του Αγώνα από τα ευρωπαϊκά και αμερικανικά σαλόνια του 19ου αιώνα.

Το Τμήμα Συντήρησης ανέλαβε την τοποθέτηση των έργων στους εκθεσιακούς χώρους του Μουσείου.

In continuation of the tribute to the 200th anniversary of the Greek Revolution, which was inaugurated with the exhibition «1821 Before and After«, the Benaki Museum presents the exhibition «1821: The Collectors’ Choice» with works from four important private collections: Nikitas Stavrinakis and Evangelias Stavrinaki, Petros Vergos, Apostolos Argyriadis and Stéphan Adler. The exhibition includes more than 300 objects related to the Revolution of 1821 and the movement of Philhellenism in Europe and America. Their variety is impressive: weapons and archival material from revolutionary Greece but also everyday life objects (clocks, fans, vases, etc.), works of art (paintings, engravings, etc.) and luxury objects with representations of heroes and scenes of the Struggle from the European and American living rooms of the 19th century.

Exhibition installation by The Benaki Museum Conservation department.

Εκπαιδευτικό σεμινάριο Ricontrans | Training Seminar Ricontrans

Παρουσίαση της Αλεξάνδρας Καλλιγά με θέμα: Εισαγωγή στην τεχνολογία κατασκευής ρωσικών εικόνων του 16ου-18ου αιώνα

Το πλήρες πρόγραμμα εδώ

Εικόνες | Icons


Conservation at the Benaki Museum

Συντήρηση γυαλιού σε γρήγορη κίνηση! | Glass conservation in fast-forward!

Συντήρηση φωτιστικού εξωτερικού χώρου | The conservation of an outdoor lamp

Η πτυχιούχος Skyler Jenkins, φοιτήτρια του προγράμματος UCLA/Getty Master ‘Διατήρηση Αρχαιολογικών και Εθνογραφικών Υλικών’, στο πλαίσιο της πρακτικής άσκησης του τρίτου έτους , εργάστηκε για τρεις μήνες στο εργαστήριο συντήρησης του Μουσείου Μπενάκη.
Μία από τις εργασίες που της ανατέθηκαν, ήταν ένα φωτιστικό εξωτερικού χώρου από το Μουσείο Μπενάκη – Οικία Leigh Fermor στην Καρδαμύλη. Όπως αναφέρει η Skyler στη μελέτη της «Πρόκειται για ένα από τα 7 παρόμοια φωτιστικά που κρέμονται τον κήπο του σπιτιού και ένα από τα πολλά αντικείμενα που ο Fermor αγόρασε και χρησιμοποίησε. Το αντικείμενο αυτό είναι ένα αστέρι με 12 κορυφές, κατασκευασμένο από όστρακα capiz και μέταλλο (κράμα χαλκού, κασσίτερο, σίδηρο, κράμα μολύβδου-κασσιτέρου). Η προέλευσή του δεν είναι γνωστή, αλλά μοιάζει περισσότερο με φωτιστικό parol από τις Φιλιππίνες. Τα Capiz, γνωστά και ως όστρακα για παράθυρα (windowpane oysters), κυρίως συναντώνται στην ευρύτερη περιοχή των Φιλιππίνων, έχουν βρεθεί όμως και ακόμα πιο δυτικά όπως για παράδειγμα στην Ερυθρά Θάλασσα.
Για την κατασκευή τέτοιων φωτιστικών, τα όστρακα συλλέγονται, καθαρίζονται και κόβονται σε συγκεκριμένο σχήμα και μέγεθος. Στη συνέχεια ελάσματα από κράμα χαλκού (κατά πάσα πιθανότητα ορείχαλκος) διπλώνονται κατά μήκος των ακμών του κάθε κομμένου όστρακου τυλίγοντάς το. Αφού όλα τα τμήματα συναρμολογηθούν στο επιθυμητό σχήμα όπως ενός αστεριού ή μιας σφαίρας, οι εξωτερικές άκρες των ελασμάτων συγκολλούνται μεταξύ τους στις διασταυρώσεις κατά μήκος των ραφών με μαλακή κόλληση (κράμα μολύβδου-κασσιτέρου). Η εξωτερική επιφάνεια των συγκεκριμένων ελασμάτων επικασσιτερώνεται. Μία μόνο περιοχή παραμένει ασυγκόλλητη, εκεί όπου έχει υπολογισθεί το αρθρωτό άνοιγμα για την τοποθέτηση των διαφόρων ηλεκτρικών εξαρτημάτων στο εσωτερικό του φωτιστικού. Για να λειτουργήσει η άρθρωση, έχουν προστεθεί κυλινδρικά κομμάτια από μέταλλο τα οποία διαπερνά μεταλλικός πείρος ο οποίος συνήθως είναι σιδερένιος (στη συγκεκριμένη περίπτωση έχει χαθεί).

Το γεγονός ότι το αντικείμενο ‘ζει’ στο εξωτερικό περιβάλλον όχι μόνο καθόρισε τον τρόπο συντήρησης και το σκεπτικό για την μελλοντική διατήρησή του αλλά έδωσε και σημαντικές πληροφορίες για τη ζωή του πριν φτάσει στο εργαστήριο.
Το φωτιστικό είναι ένα ευαίσθητο αντικείμενο όμως η κατάστασή του κρίνεται γενικά σταθερή. Σώζεται σχεδόν ολόκληρο -περίπου το 90%- με μία μόνο απώλεια σε μία από τις κορυφές του (αστεριού). Στο εσωτερικό του υπάρχει μεγάλη συσσώρευση χώματος, σκόνης και ιστών αράχνης και μάλιστα σε μία γωνία εντοπίζονται και υπολείμματα από φωλιά πουλιών.
Η επιφάνεια των μετάλλων εσωτερικά, παρουσιάζει προϊόντα διάβρωσης με διάφορες διαβαθμίσεις χρώματος. Αυτές σχετίζονται με τα μέταλλα κατασκευής, δηλαδή εκτεταμένες καφέ-κόκκινες οξειδώσεις/θειούχες ενώσεις, πράσινα άλατα είτε χλωρίου (τοπικά) είτε άλλης σύστασης (πιο εκτεταμένα) κράματος χαλκού και γκριζόασπρες οξειδώσεις/θειούχες ενώσεις κράματος μολύβδου-κασσίτερου για την κόλληση. Τα προϊόντα αυτά παρουσιάζουν κρυσταλλικότητα, έχουν διαφορετική υφή και έχουν προκαλέσει ανύψωση και απολέπιση. Επίσης η επιφάνεια του μετάλλου εξωτερικά είναι σταθερή παρότι δείχνει ανομοιογενής ανάλογα με το είδος και την μορφή της διάβρωσης (καφέ-κόκκινες οξειδώσεις, μαύρες θειούχες και απαλού πράσινου ίσως θεϊκές ή φωσφορικές ενώσεις κράματος χαλκού καθώς και μαύρο-σκούρο γκρι οξείδια και θειούχα του κασσιτέρου). Όσον αφορά στα όστρακα, είναι εύθραυστα και μάλιστα ορισμένα παρουσιάζουν απώλειες, ρωγμές και απολεπίσεις. Η επιφάνειά τους όμως είναι σταθερή. Επίσης παρατηρείται ένα στρώμα σκόνης ή/και αλάτων που είναι αναμενόμενο λόγω της έκθεσης του αντικειμένου σε ένα υπαίθριο περιβάλλον κοντά στη θάλασσα. Ενδεχομένως πρόκειται για τη νόσο του Byne.

Βασικός στόχος της συντήρησης του φωτιστικού ήταν να απομακρυνθούν οι ακαθαρσίες από το εσωτερικό του, να καθαριστεί η επιφάνεια των οστράκων και του μετάλλου και να σταθεροποιηθούν ή/και να αναδειχθούν αισθητικά οι κατεστραμμένες περιοχές (οστράκων-μετάλλου). Αρχικά πραγματοποιήθηκε σκούπισμα των εσωτερικών επιφανειών με ηλεκτρική σκούπα. Στη συνέχεια καθαρίστηκε η εσωτερική και εξωτερική επιφάνεια των οστράκων με μπατονέτα και απιονισμένο νερό ενώ το μέταλλο και από τις δύο πλευρές καθαρίστηκε μηχανικά με υαλόβουρτσα εμποτισμένη σε απιονισμένο νερό ώστε να μαλακώσει. Υπολείμματα στην επιφάνεια από τον καθαρισμό αυτόν απομακρύνθηκαν με μπατονέτα και αιθανόλη. Η αιθανόλη βοήθησε και στην ξήρανση της επιφάνειας. Για την στερέωση και αισθητική αποκατάσταση των οστράκων χρησιμοποιήθηκαν δύο κομμάτια από μη υφασμένο ύφασμα από ίνες γυαλιού (Neotex®) εμποτισμένα με εποξειδική ρητίνη Araldite 2020 η οποία χρωματίστηκε με χρωστικές σκόνης και ακρυλικά. Οι συμπληρώσεις των χαμένων μεταλλικών ελασμάτων έγιναν από λευκό εποξειδικό στόκο Milliput® φινιρισμένο με γυαλόχαρτο και χρωματισμένο με ακρυλικά χρώματα. Όλες οι συμπληρώσεις οστράκων-μετάλλου προσαρμόστηκαν με Paraloid™ B-48N σε ακετόνη 40%. Για την ανάρτηση και χρήση του αντικειμένου ως φωτιστικό στον κήπο, έπρεπε να προσαρμοστεί στο εσωτερικό του ένα μεταλλικό στήριγμα. Το τμήμα αυτό μορφοποιήθηκε από σύρματα ορειχάλκου και μαλακή κόλληση (καλάι) και τοποθετήθηκε με Paraloid™ B-48N σε ακετόνη 40% στο εσωτερικό, κοντά στο πρώην σπασμένο τμήμα Οι περιοχές σε επαφή με το αντικείμενο τυλίχθηκαν με μη υφασμένο ύφασμα πολυεστέρα (Holytex®) ώστε να μην ακουμπάνε απευθείας σε αυτό για να αποφευχθεί η γαλβανική διάβρωση. Ο χαμένος πείρος αποκαταστάθηκε με ορειχάλκινο σύρμα το οποίο επικαλύφτηκε προληπτικά με Incralac® σε τολουόλιο 18% για προστασία.

Το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) ανέλαβε εξ’ολοκλήρου τη συντήρηση και επισκευή της Οικίας Leigh Fermor, και την προετοιμασία της για να λειτουργήσει ως χώρος φιλοξενίας σημαντικών προσωπικοτήτων, των γραμμάτων και των τεχνών και ως κέντρο εκπαιδευτικού χαρακτήρα με τη συνεργασία εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Ελλάδας και του εξωτερικού.

Skyler Jenkins, a graduate student from the UCLA/Getty Master’s program in Conservation of Arhaeological and Ethnographic Materials spent three months at the Benaki Museum conservation labs as part of her third year internship. One of her assigned treatments was on an outdoor lamp from the Benaki Museum – Leigh Fermor House in Kardamyli.
As Skyler mentions in her study «This was one of the objects around the house that Fermor purchased and used. There are actually 7 lamps scattered around the property. This lamp is a 12-pointed star, made from capiz shells, copper alloy, most likely lead and tin, and iron. Its provenance is not well known but it most heavily resembles a Filipino parol lamp.
Capiz shells, known also as windowpane oysters, grow heavily around the Philippines but can also be found as far west as the Red Sea. For manufacturing and construction of lamps like these, the shells are collected and cleaned. Following a pattern, they are cut to shape. Strips of copper alloy are folded lengthwise and around each edge of the cut shell. Once assembled into a shape (such as a star or a globe), the outside edges of the strips are soldered together at the intersections along the seams most likely with a soft solder (lead-tin alloy). The exterior of the lamp is tinplated. One of the points of the star has added cylindrical pieces to create a hinged opening with a probable iron pin (is now lost) for access to the electric components.
Because this object lives outside, this guided the treatment decisions and ideas about long-term maintenance and also gave information about its life before arriving to the lab. As for condition, the object’s structure is stable but fragile and approximately 90% whole. There is a large loss of half of one of the points. The metal came exhibits corrosion indicative of the different types of metal used i.e. extensive brown-red oxidationssulfur compounds, green salts of either chlorine (locally) or of other consistency (more extensive) related to the copper alloy and gray oxidations/sulfur compounds related to the lead-tin solder. The corrosion is crystalline, with different textures, creating lifting and flaking with various striations of color. In addition, the surface of the metal is stable but uneven relating to the different corrosion products present (brown-red oxidations, black sulphides and pale green perhaps sulphate or phosphate compounds of the copper alloy as well as black-dark gray tin oxides and sulphides). The shell elements are fragile with a few panels exhibiting losses, cracking, and flaking. The surfaces of the shell panels are stable. There is a layer of dust and/or salts present from being in an outdoor environment near the sea, possibly Byne’s disease. The interior exhibits a large accumulation of dirt, dust, and spiderwebs with a concentration of dirt and/or remnants of a birds nest in one corner.
The goals of the treatment were to clean the buildup of dirt and debris and stabilize and aesthetically integrate the broken areas. Treatment began with a vacuuming of the interior to remove the excess debris. Wet cleaning of the interior and exterior of the shell was carried out with cotton swabs and deionized water. Mechanical cleaning of the exterior and the accessible interior of the metal came was carried out with a glass bristle brush soften with deionized water while a cotton swab and ethanol passed over each cleaned surface to remove excess debris and dry the surface.
For stabilization and aesthetic reintegration, shell panel replacements consist of two pieces of nonwoven fiberglass tissue (Neotex®) painted with Araldite® 2020 epoxy resin toned with powder pigments and acrylic paint. Metal replacements were made from white superfine Milliput® carveable epoxy putty, they were shaped with sandpaper and toned with acrylic paints. Both shell and metal replacements were attached with 40% Paraloid™ B-48N in acetone.
In order to have hang and display this as a lamp, an internal piece was constructed. It consists of shaped and soldered brass wire. A nonwoven polyester fabric (Holytex®) was wrapped around the areas which directly touched the object (avoiding galvanic corrosion). The piece was attached inside to the metal came, near the broken tip, with 40% Paraloid™ B-48N in acetone. A replacement pin was created from brass wire and coated with 18% Incralac® in toluene to prevent corrosion.

The Stavros Niarchos Foundation (SNF) fully covered the cost of the repair works and the restoration of the Patrick and Joan Leigh Fermor House as well as the cost of the necessary equipment, so that it can operate as a centre for hospitalities of notable figures from the intellectual and artistic worlds as well as a center for educational activities in collaboration with Institutions in Greece and abroad.

Ευγενία Κουμαντάρου. Ταπεινός Παράδεισος | Eugenie Coumantaros. A Humble Paradise

Ταπεινός Παράδεισος (19/12/19 – 09/02/20, εγκαίνια 18/12/19)

Στην έκθεση απεικονίζονται το τοπίο και η ζωή των Κάτω Μερών της Τήνου, που πηγάζουν από τα μεσαιωνικά χρόνια, και μεταμορφώνονται με την καλλιτεχνική ματιά σε έναν ταπεινό παράδεισο. Οι φωτογραφίες αναδεικνύουν αυτό το «χειροποίητο νησί» μέσα από καμπυλωτές πεζούλες, ατέλειωτους πέτρινους τοίχους, κυκλικά αλώνια και τετραγωνισμένα χωράφια. Τα πορτρέτα της, αποτυπώνουν συμπονετικά τη σκληρότητα της ζωής των χωρικών και  απεικονίζουν με τρυφερότητα τα ζώα, συντροφιά αναπόσπαστα συνδεδεμένη, με την ευημερία των αγροτών. Προχωρώντας πέρα από τη συμβολική απεικόνιση της Τήνου, η Κουμαντάρου κινείται προς το αφηρημένο. Αρχικά αφαιρώντας το πλαίσιο και στη συνέχεια και τις απτές λεπτομέρειες, μετατρέπει καμάρες και κατώφλια, γωνίες και παράθυρα, από αρχιτεκτονικά στοιχεία, σε επιφάνειες όπου σκοτάδι και φως αιωρούνται σε μία εύθραυστη ισορροπία.

Επιμέλεια έκθεσης: Β. Πασχάλης, Β. Λεμονή
Κατασκευές: Ε. Λιγνός, Ανάρτηση: MoveArt

A Humble Paradise (19/12/19 – 09/02/20, opening 18/12/19)
This photographic exhibit first explores the landscape and rural life of the Kato Meri of Tinos a remnant from medieval times that is transformed into a humble paradise through artistic eyes. Coumantaros depicts the remnants of this ‘handmade island’ through its undulating terraces and its dry stone-walls that delineate circular threshing floors and patchwork fields; her portraits of the villagers compassionately suggest the harshness of rural life, while farm animals are captured in moments of lyrical pose. But after Coumantaros hovers in figurative depiction of Tinos, she moves toward abstraction. At first eliminating context and then even tangible details, Coumantaros renders arches and doorways, corners and windows not as structures in a vernacular architecture, but rather as sources of darkness and light, poised in a delicate balance. Sensual forms emerge out of the shadows and in the new equilibrium that gives solace to the soul, it becomes apparent gradually, image by image, that the humble paradise one searches for outside, may also be contained within.

Curation: V. Paschalis, V. Lemoni
Constructions: E. Lignos, Installation: MoveArt


Εναρκτήρια συνάντηση του προγράμματος RICONTRANS, 18 – 22 Ιουνίου 2019, Ρέθυμνο.

Στο πλαίσιο της εναρκτήριας συνάντησης  του προγράμματος RICONTRANS (Kickoff workshop & Training course on Russian Icon Painting and Iconography), η Αλεξάνδρα Καλλιγά, με αφορμή την επικείμενη, συντήρηση, μελέτη και δημοσίευση του συνόλου της συλλογής έργων Ρωσικής θρησκευτικής τέχνης του Μουσείου, παρουσίασε τους βασικούς στόχους και τις επιδιώξεις του Τμήματος Συντήρησης υπό τον τίτλο: The Benaki Museum Conservation Department and the RICONTRANS projectcore objectives.

Το πενταετούς διάρκειας πρόγραμμα χρηματοδοτείται αποκλειστικά από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας (ERC). Για τους σκοπούς του, το  Ίδρυμα Μεσογειακών Σπουδών του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΜΣ-FORTH) που έχει αναλάβει τη διαχείριση, αποσκοπώντας στη συστηματική διερεύνηση του διακρατικού φαινομένου της μεταφοράς έργων ρωσικής θρησκευτικής τέχνης  (16ου – αρχών 20ου αι.) αλλά και της υποδοχής τους ανά γεωγραφική περιοχή, σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους και συνθήκες, έχει φέρει σε επαφή μία διεθνή διεπιστημονική ομάδα ειδικών από τη Ρωσία, τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, τη Σερβία και την Ελλάδα.


RICONTRANS – Kickoff meeting, 18-22 June, 2019, Rethymno.

During the first meeting (Kickoff workshop and Training Course on Russian Icon Painting and Iconography) of the RICONTRANS project, Alexandra Kalliga, presented the aims and core objectives of the Benaki conservation team relating to the upcoming treatment, study and publication of the museums entire collection of Russian religious artefacts.

The five year program is exclusively funded by the European Research Council (ERC). The Institute of Mediterranean Studies, Foundation for Research and Technology (IMS_FORTH), acting as coordinator, and aiming to the systematic investigation of the transnational phenomenon of such artefact transfer and the various aspects of their reception in different geographical regions, historical periods and particular circumstances, has brought together an international multidisciplinary team of experts from Russia, Bulgaria, Romania, Serbia and Greece.

Season’s Greetings

Η συντήρηση μιας εικόνας του 16ου αι. με τον άγιο Νικόλαο | Α Greek icon of St. Nicholas.

Ελληνική η παράσταση, άγνωστη η προέλευση, βενετσιάνικο το πλαίσιο, ματαιωμένη(:) η πρώτη παραγγελία και ο δεύτερος(;) ζωγράφος… βιαστικός! Η συντήρηση μιας ταξιδεμένης εικόνας του 16ου αι. με τον άγιο Νικόλαο, γρίφοι τεσσάρων αιώνων και σύγχρονα σενάρια…

Το ιδιαίτερο αυτό έργο, μια εικόνα του Αγίου Νικολάου σε περίτεχνο, ξυλόγλυπτο πλαίσιο (διαστ.38 x 30 x 3 εκ.), συντηρήθηκε στα εργαστήρια του μουσείου, σε δύο φάσεις: Η πρώτη πραγματοποιήθηκε το 2015, είχε ως στόχο να διασώσει το έργο από την κατάρρευση: το αποσαθρωμένο ξύλο εμποτίστηκε και απεντομώθηκε, τα αποχωρισμένα λεπτά του τμήματά ενισχύθηκαν, συγκολλήθηκαν και εν τέλει προσαρμόσθηκαν σε ένα σταθερό αδρανές υπόβαθρο, από plexiglass, μέσω ενός σύνθετου συστήματος περικοχλίων και ελατηρίων πιέσεως, που τα συγκρατεί στη σωστές θέσεις. Στη δεύτερη επέμβαση που έγινε το 2017, στερεώθηκαν τα αποκολλημένα τμήματα ζωγραφικής και προετοιμασίας και αφαιρέθηκαν τα τρία, εξαιρετικά οξειδωμένα στρώματα βερνικιών που κάλυπταν ανομοιόμορφα τη ζωγραφική και το πλαίσιο. Το εκτεταμένο δίκτυο βαθιών ρωγμών στο κεντρικό διάχωρο, έχει αποδομήσει την ενότητα της μορφής, ενώ δραστικότατες απόπειρες καθαρισμού κατά το παρελθόν, έχουν καταστρέψει για πάντα τις λεπτές πινελιές των επιφανειακών ζωγραφικών στρωμάτων. Σε επιλεγμένες φθορές έγινε χρωματική συμπλήρωση, με στόχο κυρίως, την αποκατάσταση της αναγνωσιμότητας της κυριολεκτικά κατακερματισμένης μορφής του Αγίου Νικολάου.

Όσο περίπλοκα ήταν τα ζητήματα συντήρησής του, άλλο τόσο σύνθετα και εν πολλοίς αναπάντητα, ήταν και τα ερωτήματα που εγείροντο κατά τη διάρκεια των εργασιών και της τεχνολογικής μελέτης του έργου. Τα κατασκευαστικά στοιχεία και ο ζωγραφικός τρόπος μαρτυρούν με ασφάλεια, δύο φάσεις ζωής του έργου, με σημαντική χρονική απόσταση μεταξύ τους. Πρώτο κατασκευάζεται και χρυσώνεται το σύνθετο πλαίσιο, στη μορφή του μικρού αλταρίου (tabernacle frame) προοριζόμενο να δεχθεί στο κεντρικό, τετράγωνο διάχωρο, μία κυκλική σύνθεση (tondo). Πέραν του κεντρικού, λεπτού τμήματος ξύλου, το πλαίσιο έχει διαμορφωθεί από επάλληλα, λεπτά και επιμήκη τμήματα, στερεωμένα με άφθονους ξύλινους, κυλινδρικούς συνδέσμους και με σιδερένια καρφιά. Η ανάγλυφη διακόσμησή του, φέρει όλα τα χαρακτηριστικά της ιταλικής τεχνικής pastiglia (απουσία υφάσματος, διπλό στρώμα γύψου και κόλλας, χονδρόκοκκο το πρώτο και λεπτόκοκκο το επιφανειακό, καστανοκόκκινο αμπόλι και στιλβωτά φύλλα χρυσού). Οι εμπίεστοι βλαστοί επίσης και οι στικτοί ρόμβοι στις επίπεδες, χρυσωμένες επιφάνειες, το συνδέουν άμεσα στυλιστικά, με βενετσιάνικα πλαίσια του α΄μισού του 16ου αιώνα, δημοφιλή για έργα ιδιωτικής λατρείας. Το πλαίσιο μπορεί να κατασκευάστηκε ή και να ταξίδεψε, σαν εμπορικό προϊόν, από την περιοχή του Veneto, ενώ δεν μπορούν να αποκλεισθούν και άλλα κέντρα, μεγάλης παραγωγής ζωγραφικών έργων κατά το 16ο αι., όπως η Κρήτη. Για άγνωστο σήμερα λόγο (ακύρωση της αρχικής παραγγελίας; αθέτηση των συμφωνημένων από το ζωγράφο; μη προτίμησή του πλαισίου από κανέναν παραγγελιοδότη;) το κεντρικό διάχωρο, δε ζωγραφίστηκε ποτέ στην πρώτη αυτή φάση, όπως αδιαμφισβήτητα απέδειξε η ακτινογράφηση (κάτω από τη μορφή του αγίου Νικολάου, δεν καταγράφονται προγενέστερα ζωγραφικά στρώματα). Στη συνέχεια το πλαίσιο πρέπει να φυλάχθηκε για μεγάλο διάστημα, παρουσιάζοντας όμως φθορές, όπως η απώλεια των δύο κιονίσκων που αρχικά το πλαισίωναν εκατέρωθεν. Οι λόγοι που δικαιολογούσαν τη φύλαξη ενός τέτοιου αζωγράφιστου πλαισίου, είναι όχι μόνο η χρηματική του αξία ως ξυλείας, κατασκευής και φύλλων χρυσού, αλλά μαζί με το πρακτικό του μέγεθος και η πιθανότητα να αξιοποιηθεί για μια άλλη παραγγελία.

Παράδειγμα αποτελεί μία σχετική μαρτυρία, μεταξύ πολλών που αφορούν κρητικούς ζωγράφους του 16ου αι., στα αρχεία των νοταρίων του Χάνδακα και της Βενετικής διοίκησης του νησιού, σώζεται σε έγγραφο της 5ης Ιουλίου 1581: ο γνωστός ζωγράφος Γεώργιος Κλόντζας υποχρεώνεται με διαταγή του Δούκα να επιστρέψει στον παραγγελιοδότη του ser Piero Lando, το «σφαλιστάρι», το τρίπτυχο δηλαδή, από ξύλο καρυδιάς – la gesiolla de noghera in greco chiamato sfalistari – που είχε παραλάβει για να το ζωγραφίσει, αλλά τελικά δεν ζωγράφισε τίποτε. Διαφορετικά, θα πρέπει να πληρώσει 16 υπέρπυρα για την αξία του. (Μ. Κωνσταντουδάκη, Νέα έγγραφα για ζωγράφους του Χάνδακα από τα αρχεία του Δούκα και των νοταρίων της Κρήτης, Θησαυρίσματα, τ. 14,1977, σελ. 168-9,192-3). Από το συμβόλαιο αυτό, προκύπτει όχι μόνο η αξία του διαμορφωμένου τριπτύχου σε υπέρπυρα και το είδος του ξύλου αλλά και η πληροφορία ότι ο Piero Lando το είχε παραλάβει προηγουμένως – από έναν ξυλογλύπτη(;) από άλλο εργαστήριο ζωγραφικής ή ίσως και από κάποιον έμπορο – και το παρέδωσε έτοιμο στο ζωγράφο.

Αρκετά χρόνια μετά, δεκαετίες πιθανότατα, έρχεται η στιγμή να αξιοποιηθεί το όμορφο πλαίσιο για πρώτη φορά(;) ή για μια νέα παραγγελία: θα ζητηθεί μια εικόνα του Αγίου Νικολάου ημίτομου, με το βυζαντινό τρόπο και με την ελληνική επιγραφή ‘ο άγιος Νικόλαος’… Σχετικά με το γεωγραφικό χώρο που βρίσκεται τότε το έργο, ή για την ταυτότητα του αναθέτη, μόνο εικασίες μπορούν να διατυπωθούν. Εικονογραφικά και τεχνοτροπικά, η ζωγραφική της μορφής του δημοφιλούς, θαλασσινού αγίου, μετωπικού με κλειστό ευαγγέλιο, εγγράφεται στην τυποποιημένη πλέον, παραγωγή των ελλήνων ζωγράφων, του ύστερου 16ου αιώνα. Ήταν άραγε κατεπείγουσα η παραγγελία εξαιτίας κάποιου επικείμενου, θαλάσσιου και επικίνδυνου ταξιδιού του παραγγελιοδότη; Ή μήπως είχε ταπεινό κόστος, μια τιμή «ευκαιρίας», γιατί το κομψό πλαίσιο ήταν πια παλαιομοδίτικο και σε δεύτερη χρήση; Η ομολογουμένως πλημμελής εργασία του ζωγράφου, εφόσον μπορούμε να τον κρίνουμε μετά τέσσερεις και πλέον αιώνες, φανερώνει είτε ότι βιαζόταν πολύ, ή/και ότι δεν ήταν καθόλου εξοικειωμένος με τη μορφή του παλιού, περίτεχνου πλαισίου: το νέο, παχύ στρώμα προετοιμασίας γύψου που προσέθεσε στο κεντρικό διάχωρο, σε κυκλικό σχήμα, εξαιρώντας τις γωνίες, έχει αδρή επιφάνεια, καλύπτει πρόχειρα παλιές φθορές ενώ το υλικό έχει τρέξει στις δύο κάθετες πλευρές του πλαισίου. Η μορφή του Αγ. Νικολάου επιπλέον, χαράχθηκε ως προσχέδιο, πρώτα ανεστραμμένη και μετά διορθώθηκε στη σωστή, ως προς το πλαίσιο, θέση. Ο ζωγράφος σκέφθηκε αρχικά να αξιοποιήσει την εμπίεστη διακόσμηση με ελισσόμενους βλαστούς, των 4 γωνιαίων τριγώνων και να μην τα καλύψει με προετοιμασία, εν τέλει όμως τα επιζωγράφισε με πράσινο χρώμα και λευκά φυτικά κοσμήματα. Υπολείμματα από το ίδιο σκουροπράσινο χρώμα, ολόγυρα στο πλαίσιο, φανερώνουν ότι σε αυτή τη φάση, δέχθηκε μια πρόσθετη, γραπτή διακόσμηση, πάνω από το παλιό φύλλο χρυσού και στις θέσεις των δύο χαμένων κιονίσκων, που δεν θεωρήθηκε απαραίτητο να αντικατασταθούν με νέους. Ότι και αν συνέβη τότε, ο νέος κάτοχος του έργου όπως και οι μετέπειτα, σίγουρα φρόντισαν για την καλή διατήρηση του, όπως αποδεικνύουν τα τρία, οξειδωμένα στρώματα βερνικιών που το κάλυπταν και οι απόπειρες – δραστικών δυστυχώς – καθαρισμών τους, με στόχο να διακρίνεται η μορφή του προστάτη άγιου.

Πίσω στο σήμερα… μετά την ολοκλήρωση των εργασιών συντήρησης, ο θαλασσινός άγιος Νικόλαος αναχώρησε, με πτήση αυτή τη φορά, προς το νέο – ή το γενέθλιο άραγε(;) – τόπο του, την Ιταλία, προστατευμένος σε ειδική για τα έργα τέχνης, συσκευασία και εφοδιασμένος με τα απαραίτητα πιστοποιητικά του ελληνικού κράτους. Εκεί πρόκειται να διανύσει και άλλες δεκαετίες, του 21ου ήδη αιώνα, σιωπώντας βέβαια πάντα, για τις φουρτούνες και τα αινίγματα των πρώτων αιώνων της ζωής του.

Α Greek icon of St. Nicholas in a Venetian tabernacle frame. Restoration and history issues.

This privately owned, richly ornamented icon of unknown provenance was brought to the Benaki Conservation Laboratory in 2015, in need of urgent care. The treatment took place in two successive phases, the first focused on documentation, consolidation and structural issues and the second on cleaning and restoration. The consolidation of loose and unstable parts of the relief decoration, the paint layers and the fragmented and severely weakened by insect infestation wooden support was the first priority. The board fragments were then joined and held securely in place on a specially designed, inert mount. The cleaning of the three, successive layers of darkened varnish coatings, the restoration and further documentation relating to materials and technique, followed in 2017. Despite the fact that the original vertical pilasters or colonnettes are lost, the tabernacle frame, with its gilded, floral, pastiglia (raised patterns made of coarse and thin gesso layers) and punched decoration, seem Venetian in origin, in a taste typical for private devotional images made in Italy in the early 16th c. In contrast, the figure of St Nicholas is certainly the work of an artist familiar with the Byzantine imagery. As revealed by X-ray images, the central tondo bore no traces of an original painting. The frame might have been left aside in the workshop, sold or transported far away from Veneto and, possibly decades later, commissioned to an artist who produced a work in the greek style of the late 16th c. The icon of St Nicholas, with the saint’s name written in greek and the Italian frame, now in second use, is certainly a work of a highly decorative effect. In terms of style and iconography, St. Nicholas is fully coherent with works of mass production, prepared in workshops of greek masters, active in the Mediterranean during the late 16th and early 17th c. who were capable of producing works of alla greca e latina styles, appropriate for their multiethnic clientele. However and despite all the technical data gathered during documentation, tracing the icons’ true history and “adventures” still remains speculative. In December 2017 the icon, progressing through the 5th c. of its lifetime, restored and in a stable condition, was transported back to Italy – its place of origin, in a never ending adventure.

Η Χάρτα του Ρήγα | Rigas Velestinlis Charta

Η Χάρτα του Ρήγα ή Χάρτα της Ελλάδος είναι μεγάλων διαστάσεων χάρτης που απεικονίζει τον ελλαδικό χώρο και την ευρύτερη περιοχή της Βαλκανικής χερσονήσου νότια του Δούναβη. Πρόκειται για ένα έργο του Ρήγα Βελεστινλή, από τα πιο σημαντικά έργα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, ξεχωριστό δείγμα της ελληνικής χαρτογραφίας της προεπαναστατικής περιόδου. Ο χάρτης τυπώθηκε στη Βιέννη μεταξύ 1796-7, στο τυπογραφείο του J. Nitsch, σε 1220 αντίτυπα. Χαράκτης του ήταν ο γνωστός καλλιτέχνης της εποχής Franz Mueller. Για την εκτύπωση χρησιμοποιήθηκε ολλανδικό χαρτί τύπου “elephant”, ονομασία που σχετίζεται είτε με το μέγεθος, είτε με την ποιότητά του. Οι διαστάσεις του χάρτη, μνημειώδεις, για τα δεδομένα της εποχής, ήταν περίπου 2,1×2μ. Μέχρι ήμερα έχουν καταγραφεί 39 αντίτυπα της Χάρτας στην Ελλάδα και 19 στο εξωτερικό, τα οποία σώζονται σε μεγάλες βιβλιοθήκες και ιδιωτικές συλλογές.

Η Χάρτα ανήκει σε ιδιωτική συλλογή. Ήταν διπλωμένο σε 48 τμήματα και είχε φοδραριστεί σε λινό ύφασμα το οποίο είχε επιπλέον ενισχυθεί στο μέσο του, με λωρίδες λινού υφάσματος, σε σχήμα σταυρού, προκειμένου να ενωθούν τα τέσσερα επιμέρους τμήματα. Καθώς η κατάσταση διατήρησης της ήταν καλή αποφασίστηκε να μην αφαιρεθεί το λινό ύφασμα και να γίνουν οι λιγότερες δυνατές επεμβάσεις. Αφαιρέθηκαν οι επιφανειακοί ρύποι με στεγνό καθαρισμό και από τις δύο πλευρές. Στη συνέχεια απομακρύνθηκαν μηχανικά οι λωρίδες λινού υφάσματος που ένωναν τα επιμέρους τμήματα και ο χάρτης επιπεδοποιήθηκε με υγρασία. Κατά μήκος όλων των διπλώσεων και περιμμετρικά η Χάρτα ενισχύθηκε με λωρίδες πολυεστερικού υφάσματος (Lascaux P110) και ακρυλική κόλλα (Lascaux 498 HV), ώστε να μπορέσει με ασφάλεια να τοποθετηθεί σε τελάρο. Έγιναν στερεώσεις και συμπληρώσεις μικρής έκτασης και το έργο τοποθετήθηκε στο νέο του τελάρο. Ακολούθησε η χρωματική αποκατάσταση στα σημεία που είχαν γίνει οι συμπληρώσεις. Η τελική παρουσίαση του χάρτη, έγινε σε κορνίζα αλουμινίου βαμμένη με ηλεκτροστατική βαφή και υπέρλευκο αντιανακλαστικό κρύσταλλο με φίλτρο UV.

Rigas Velestinlis Charta is a large scale map of Greece and the Balkan Peninsula south of the river Danube. It is an important work of the Greek Enlightenment and a profound specimen of Greek cartography of the pre-revolutionary era. Engraved by Franz Mueller, a famous artist of the time, it was printed on Dutch paper by J. Nitsch in Vienna, circa 1796-7, in 1220 copies. The type of paper “elephant” may be related to either its grand size or high quality. The map, measuring approximately 2,1 x 2 m, is considered of monumental size for its time. Up to now thirty-nine prints of the Charta have been recorded in Greece and nineteen abroad, stored in libraries and private collections.

This Charta belongs to a private collection. Due to multiple folding, it was divided into 48 parts which were held well in place lined on a linen canvas during a previous conservation treatment. The lining had been additionally supported at a latter time, with extra linen bands forming a cross on the reverse. Since the state of preservation of the map was good, it was decided to restrain only to minimum interventions. Surface dirt was removed from both sides. The linen bands were removed from the reverse and the map was flattened by humidification. Bands of polyester fabric (Lascaux P110) were adhered with an acrylic adhesive (Lascaux 498HV) on the reverse, to support the folds and the edges and to ensure that the map could be later safely mounted. Consolidation and minor filling of gaps were performed. The Charta was mounted on a new stretcher and fillings were retouched. It was finally placed in an aluminum frame with powder coating, mounted with an anti-reflex crystal and UV filter.

Art deco μαύρο αδιαφανές γυαλί με επίθετο διάκοσμο από ασήμι | Art deco black opaque glass with silver overlay (video)

Η προέλευσή του σκεύους είναι άγνωστη. Κατασκευάστηκε σε υαλουργικά κέντρα της Αγγλίας, της Τσεχίας, της  Ιταλίας, της Γαλλίας, της Αυστρίας, ή της Αμερικής; Όλες οι χώρες θεωρούνται πιθανές και μάλιστα σε μία περίοδο που ξεκινάει το 1889 και τελειώνει στα μέσα της δεκαετίας του 1930 – την εποχή της Μεγάλης Ύφεσης – η ηλεκτρολυτική εναπόθεση του ακριβού ασημιού sterling (92,5% άργυρος) πάνω σε χειροποίητο γυαλί. Δυστυχώς ελάχιστα κομμάτια κατασκευάστηκαν αργότερα!

Η τεχνική ανακαλύφθηκε από τον Oscar Pierre Erard, στο Μπέρμιγχαμ της Αγγλίας και περιελάμβανε τη ζωγραφική του σχεδίου πάνω στο γυαλί με ένα εύτηκτο υλικό που περιείχε άργυρο αναμεμειγμένο με τερεβινθέλαιο, την τοποθέτηση του γυαλιού σε κλίβανο, τον καθαρισμό του και στη συνέχεια την εμβάπτιση του σε ένα διάλυμα αργύρου με τη συμμετοχή ηλεκτρικού ρεύματος. Το ασήμι σταδιακά ‘χτιζόταν’ στην περιοχή όπου είχε δημιουργηθεί το σχέδιο.

Η κατάσταση διατήρησής του όχι καλή. Σπασμένη βάση η οποία στο παρελθόν είχε επιπόλαια συγκολληθεί με κάποια πολυβινυλική κόλλα, αποκόλληση, στρέψη, σπάσιμο και απώλεια της ασημένιας διακόσμησης καθώς και απώλεια μικρών τμημάτων γυαλιού. Επίσης το γυάλινο πόδι, είχε πλήρως καταστραφεί.

Για την αποκατάσταση της βάσης, αφαιρέθηκαν οι παλιές κόλλες με κομπρέσες εμποτισμένες σε ακετόνη. Στη συνέχεια, τα σπασμένα, καθαρά πλέον κομμάτια, συναρμολογήθηκαν ξανά και συγκολλήθηκαν με τον πιο καθιερωμένο τρόπο συγκόλλησης γυάλινων αντικειμένων: Λεπτές ταινίες στερέωσης (Scotch® MagicTape) και εποξειδική κόλλα (Hxtal Nyl-1).

Ακολούθησε η αποκατάσταση του σχήματος των ασημένιων ‘ελασμάτων’ καθώς και η τοποθέτηση και στερέωσή τους στις αρχικές τους θέσεις.

Όσον αφορά στο πόδι, συζητήθηκε ο τρόπος συμπλήρωσής του: ανεξάρτητο στήριγμα ή ενσωματωμένο; Και εφόσον το έργο ανήκε σε ιδιωτική συλλογή και επιλέχθηκε η δεύτερη περίπτωση θα χρησιμοποιείτο γυάλινη ράβδος ‘εμφυτευμένη’ στα δύο ανεξάρτητα κομμάτια του αντικειμένου ή γυάλινη ράβδος επικαλυμμένη με χρωματισμένη εποξειδική ρητίνη (Hxtal Nyl-1) με σκόνη αγιογραφίας στο χρώμα του γυαλιού; Κατάλληλα μεν υλικά, συμβατά με τα δομικά υλικά του έργου και αντιστρέψιμα, σύμφωνα με τον κώδικα δεοντολογίας του Συντηρητή Έργων Τέχνης και Αρχαιοτήτων, όμως η αισθητική σύγχυση δεν μπόρεσε να αποφευχθεί. Ο κάτοχος του έργου δυστυχώς τις περισσότερες φορές επιθυμεί την φαινομενική ολότητά του…

The dish origin is unknown. Was it made in glassmaking centers of England, the Czech Republic, Italy, France, Austria or America? All countries are considered to be possible in a period which begun in 1889 and ended in the mid 1930s – at the time of the Great Depression – with the electrolytic deposition of the expensive sterling silver (92.5% by weight of silver) on handmade glass. Unfortunately just a few pieces were made later!

The technique was discovered by Oscar Pierre Erard in Birmingham, England. It comprised the painting of a design onto the glass with a flux containing silver mixed with turpentine, its placing in a kiln, its firing, its cooling, its cleaning and then its immersion in a solution of silver through which an electric current was passed. The silver was gradually ‘built’ in the area where the design was created.

Its state of preservation was bad. The base was broken and superficially bonded sometime in the past with some polyvinyl adhesive while its silver decoration was peeled, twisted, broken and lost. Also, a few glass chips were missing. As for the glass foot, it was completely destroyed.

To restore the base, old adhesives were removed with cotton compresses impregnated in acetone. Then the broken, cleaned pieces were reassembled and attached in the most standard way of repairing glass objects: Fine tapes (Scotch® Magic™ Tape) and epoxy (Hxtal Nyl-1)! Further, the silver decoration had to be restored, placed and fixed in its original position.

Regarding the stem its restoration method was discussed: an independent support stand or an embedded one? Since the project belonged to a private collection and the second case was preferred, would a glass rod be chosen, ‘implanted’ in the two separate pieces of the artifact or a glass rod covered with resin mixed with pigment in the color of the glass? These are suitable materials, compatible with the structure of the artifact’s constituents and reversible, according to the Code of Ethics of the conservator of Antiquities and Works of Art. However, the distinction between the authentic and new part could not be avoided. Usually the owner of a work of art desires its total aesthetic completion…

Προετοιμάζοντας την έκθεση «Γιάννης Μόραλης» | Preparing the «Yiannis Moralis» exhibition

19th century ornamented metal trays from Greece and Turkey: metallurgy and provenance

Η μελέτη  με τίτλο 19th century ornamented metal trays from Greece and Turkey: metallurgy and provenance, που παρουσιάστηκε από τους Δ. Κοτζαμάνη, Β. Κανταρέλου, Ι. Καρατάσιο και Μ.Α. Ζαχαρία, στο Διεθνές συμπόσιο Αρχαιομετρίας στην Καλαμάτα, το 2016,  δημοσιεύτηκε στο περιοδικό STAR: Science & Technology of Archaeological Research, Volume 3 Issue 2 με ανοικτή πρόσβαση. Επίσης το άρθρο είναι πλέον διαθέσιμο και μέσω του

The study entitled 19th century ornamented metal trays from Greece and Turkey: metallurgy and provenance, presented by D. Kotzamani, V. Kantarelou, I. Karatasios and M.A. Zacharia, in Kalamata (Greece), in 2016, was published Open Access in STAR journal: Science & Technology of Archaeological Research, Volume 3 Issue 2. The article is now available to access via


Απλίκες υάλου Vianne | Vianne glass lamps


Δύο απλίκες  τοίχου ιδιωτικής συλλογής, της γνωστής Γαλλικής εταιρείας παραγωγής γυάλινων αντικειμένων Vianne (1928 – 2005) μεταφέρθηκαν στο εργαστήριο συντήρησης για συντήρηση.

H ανάταξη των σπασμένων κομματιών στο ένα εκ των δύο φωτιστικών ήταν απλή  με τοποθέτηση στην εσωτερική επιφάνεια λεπτών ταινιών στερέωσης (Scotch® Magic™ Tape) και στην εξωτερική κυανοακρυλική κόλλα λόγω της υφής  και των αποχρώσεων του γυαλιού που είχαν αποδοθεί με χημική προσβολή. Η συγκόλλησή τους πραγματοποιήθηκε με εποξειδική ρητίνη (Hxtal Nyl-1). Η συμπλήρωση όμως των χαμένων περιοχών που παρουσίαζαν τα δύο φωτιστικά, αποτέλεσε ένα στάδιο αποκατάστασης που λειτούργησε ως πρόκληση για εμάς. Δεν ήταν απαραίτητη μόνο η προσομοίωση της ημιδιαφάνειας του γυαλιού και της ιδιαίτερης τεχνικής διακόσμησης αλλά και η εξασφάλιση ενός σταθερού  συμπληρώματος σύμφωνα με την επιθυμία του ιδιώτη.

Συνεπώς το καινούργιο τμήμα που θα κατασκευαζόταν από ρητινούχο υλικό θεωρήθηκε απαραίτητο να ενισχυθεί και συγκεκριμένα στις περιοχές γύρω από τις νέες οπές ανάρτησης – εφόσον οι προηγούμενες είχαν καταστραφεί –  οι οποίες θα δέχονταν ένα σημαντικό βάρος του γυαλιού. Προτάθηκε η χρήση πέντε επάλληλων κομματιών υφάσματος από ίνες γυαλιού με  μηδενικό σχεδόν πάχος και αραχνοΰφαντη όψη (nonwoven fiberglass tissue), τα οποία θα ενσωματώνονταν στη μάζα του υλικού συμπλήρωσης. Το υλικό που επιλέχθηκε ήταν η εποξειδική Araldite® 2020. Επίσης προτάθηκε η χρήση λαμπτήρων LED ώστε να αποφευχθεί η γήρανση της ρητίνης.

Πράγματι, το δείγμα ρητίνης/υφάσματος που προετοιμάστηκε πριν την εφαρμογή στο αυθεντικό αντικείμενο, έδειξε όχι μόνο πολύ καλή συνοχή μεταξύ των φύλλων αλλά και αυξημένη σκληρότητα σε σχέση με την απλή ρητίνη καθώς και ένα πολύ καλό ημιδιαφανές αισθητικό αποτέλεσμα παρόμοιο με αυτό του γυαλιού.

Για το καλούπι, χρησιμοποιήθηκαν φύλλα οδοντιατρικού κεριού στα οποία υπολογίστηκαν  οι θέσεις των οπών. Στις θέσεις αυτές – από την εσωτερική πλευρά – σταθεροποιήθηκαν με την εποξειδική ρητίνη τα πέντε επάλληλα κομμάτια του ‘γυάλινου’ υφάσματος διαστάσεων 1,5×1,5 εκ. Η ρητίνη συγκράτησης αφέθηκε να πολυμεριστεί. Στη συνέχεια, στην κενή περιοχή του καλουπιού, χυτεύτηκε πολύ προσεκτικά η ρητίνη αναμεμιγμένη με διαφανείς χρωστικές σε απαλή απόχρωση της ώχρας. Όπως συνηθίζεται, ακολούθησε η στίλβωση της στερεοποιημένης ρητίνης. Όσον αφορά στην αισθητική αποκατάσταση, υπήρξε πολύς…. πειραματισμός. Η κατάληξη; ζωγραφική με ρευστή εποξειδική και σκόνες αγιογραφίας. Σε αυτό το στάδιο ήταν ουσιαστική η συμβολή και των μικρο-σφαιριδίων υάλου Microballoons!

Two wall sconces of a private collection, made in the famous French glassware company Vianne (1928 – 2005), came to the conservation lab for repair. The assembly of the broken pieces in one of the two luminaries was simple by tapping on the inside surface Scotch® MagicTapes and the outer cyanoacrylate adhesive due to its anomalous texture and hues attributed to the chemical attack decoration technique. Hxtal Nyl-1 epoxy resin was selected for their bonding. However, the gap filling of the missing areas for both objects was a challenge for us. It was not only necessary to simulate the translucency of the glass and its special decorative technique but also to ensure a stable fill so that the sconces could be suspended on the wall and reused according to the owner’s wish. Therefore, the new parts which would be made from a resinous material had to be strengthened. Since, the original holes were destroyed the areas around the new made holes were reinforced as they would accept the considerable weight of each glass artifact. The use of five pieces of non-woven glass fiber tissue with almost zero thickness and flimsy appearance was  incorporated into the mass of the filler material. The material selected was Araldite® 2020. The use of LED lights was advised in order to avoid the aging of the resin. Indeed, the resin/tissue sample prepared prior to its application to the original object, not only showed very good consistency between the five pieces but also increased hardness relative to the resin alone as well as a very good semi-opaque aesthetic effect similar to that of the glass.  For the mold, dental wax sheets were used in which the positions of the new holes were marked. At these locations – in the interior of the mold – the five ‘glass’ tissue pieces 1.5×1.5 cm were fixed with the epoxy resin which was allowed to polymerize. Then, in the blank area of the mold, the same resin mixed with transparent dyes, in a soft shade of the ocher was cast very carefully. As usual, polishing of the solidified material  followed. As far as retouching is concerned, there was a lot….of experimentation. Finally painting with pigments and freshly made epoxy! The small glass beads Microballoons were substantial contributors to this stage!

Joan Leigh Fermor: Φωτογράφος και αγαπημένη | Photographs of Joan Leigh Fermor: Artist and Lover

Στη διάρκεια της ελεύθερης σχέσης που τους ένωνε, η Joan και o Paddy Leigh Fermor μοιράστηκαν τη ζωή τους, κυρίως στην Ελλάδα, ως εραστές και ως φίλοι. Εκείνη φωτογράφος και εκείνος συγγραφέας, απολάμβαναν ισότιμη αναγνώριση ως καλλιτέχνες. Στις δεκαετίες του 1940, του 1950 και του 1960 η Joan έβγαλε αμέτρητες φωτογραφίες ανθρώπων και τόπων, ταξιδεύοντας μαζί με τον Paddy στην Ελλάδα. Μερικές από αυτές δημοσιεύονται στη Μάνη και στη Ρούμελη· οι περισσότερες όμως παρέμειναν άγνωστες μέχρι το θάνατό της το 2003. Το αρχείο της βρίσκεται σήμερα στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Σκωτίας, στο Εδιμβούργο.

Το Τμήμα Συντήρησης ανέλαβε την ανάρτηση των έργων στους εκθεσιακούς χώρους του Μουσείου.

Joan and Paddy Leigh Fermor were united in a pact of liberty – sharing their lives, mostly in Greece, as lovers and friends. As photographer and writer, they were also artists of equal stature. Between the 1940s and 1960s Joan took thousands of photographs of people and places as she travelled with Paddy round Greece. A few appeared in his books Mani and Roumeli; most remained unseen on her death in 2003. Her archive is held at the National Library of Scotland in Edinburgh.

Exhibition installation by The Benaki Museum Conservation department.

Μνήμη Άγγελου Δεληβορριά | Angelos Delivorrias In Memoriam

Ενεργώντας πάντοτε με «…άλλες αξίες και σε κάποιες κατευθυντήριες αρχές, συνυφασμένες με ό,τι μπορεί να εννοηθεί ως εκπλήρωση του συχνά λεγόμενου, αλλά σπανίως πραττόμενου, κοινωνικού χρέους» ο Άγγελος Δεληβορριάς – ο επί χρόνια Διευθυντής μας – εμπνεύστηκε, ίδρυσε και στήριξε σταθερά και με όλες του τις δυνάμεις το Τμήμα Συντήρησης.

Το όραμα, η δημιουργικότητα, η ακατάπαυστη εργατικότητα και η αποφασιστικότητα, μαζί με τον συχνά εκρηκτικό, μα πάντοτε τόσο ανθρώπινο και ζεστό του χαρακτήρα, αποτέλεσαν κινητήρια δύναμη, έμπνευση για τη δουλειά μας και για περισσότερη προσπάθεια.

Προικισμένοι με όσα ανεξίτηλα μπόλιασε στον καθένα από μας, κοιτάζουμε μπροστά και προχωρούμε αποφασιστικά και σταθερά όπως ακριβώς και ο ίδιος θα ήθελε.


Always acting in accordance with “…other values and based on some guiding principles bound up with what could be called honouring our social responsibilities, a concept which is often spoken of, though rarely acted upon…” Angelos Delivorrias – our Director for so many years – founded and at all times supported to the utmost the Benaki Conservation Department.

His vision, creativity, industriousness and never failing determination, combined with his often explosive, but always so humane and warm character were the motivating force and inspiration for our work and extra effort.

Strengthened by his indelible bequest to each one of us, we look ahead and proceed surely and decisively just as he himself would have wished.

Συντήρηση Κινέζικου βάζου | Conservation of Chinese vase

Η Συντήρηση του Κινέζικου Αντικειμένου του Φεβρουαρίου.

Το έτος 2017 ήταν αφιερωμένο στις πολιτιστικές ανταλλαγές μεταξύ Ελλάδας και Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας. Το Μουσείο Μπενάκη παρουσιάζει εκθέματα κινεζικής τέχνης σε μία ειδικά σχεδιασμένη προθήκη, ένα για κάθε μήνα. Για το Φεβρουάριο εκτίθεται ένα αγγείο από πορσελάνη με λευκή εφυάλωση και επικάλυψη σκούρας καστανής λάκας ένθετης με εγχάρακτα κομμάτια σεντεφιού (μάργαρου) και μεταλλικών στοιχείων που σχηματίζουν τοπίο με λίμνη, νησιά, περίπτερο, βάρκα, μπαμπού και μορφές ανδρών. Κίνα, επαρχία Jiangxi, πόλη Jingdezhen. Δυναστεία Qing, 18ος αι. μ.Χ. Δωρεά Γεωργίου Ευμορφόπουλου.

Η τεχνολογία του αγγείου είναι εξαιρετικά σπάνια, ως προς την ένθεση σεντεφιού σε μαύρη λάκκα, πάνω σε επιφάνεια πορσελάνης. Οι τεχνολογικές πρωτοτυπίες σε συνδυασμό με τον περιβαλλοντικό παράγοντα και τη γήρανση των υλικών, συντέλεσαν στην αποκόλληση και απολέπιση της λάκας. Εντονότερη αποκόλληση του διακοσμητικού στρώματος λάκας από την επιφάνεια της πορσελάνης, εντοπίστηκε κυρίως στο χείλος και στη βάση του αγγείου. Το αντικείμενο παρουσίαζε έντονη επικάθιση ρύπων, κατά το παρελθόν η επιφάνεια της λάκας είχε επικαλυφθεί με οργανικό βερνίκι πιθανότατα κοπαλίου. Το βερνίκι παρουσίαζε έντονη φωτοχημική αλλοίωση με αποτέλεσμα τη μεταβολή της ανακλαστική ικανότητας και του χρώματος του.

Η συντήρηση του αντικειμένου επέβαλε τη μελέτη της τεχνολογίας του, έτσι ώστε να κατανοηθεί ο μηχανισμός διάβρωσης, όπου συντέλεσε στην αποδυνάμωση της συνοχής της διακοσμητικής επιφάνειας με τον φορέα του αγγείου.

Η μελέτη μικροτομών στο πολωτικό μικροσκόπιο ανέδειξε την στρωματογραφία της διακοσμητικής επιφάνειας. Στην επιφάνεια της πορσελάνης έχει αρχικά εφαρμοστεί στρώμα προετοιμασίας γύψου με συνδετικό υλικό τη λάκα, το στρώμα αυτό ήταν άκαμπτο και αδιάβροχο. Πάνω σε αυτήν την προετοιμασία, παρατηρήθηκαν τρία κύρια στρώματα διαφορετικής κοκκομετρίας όπου αποδίδουν το σώμα της καφέ/μαύρης λάκας. Τα δύο επάλληλα στρώματα μαύρου χρώματος είναι παρόμοιας σύστασης αλλά διαφοροποιούνται ως προς την κοκκομετρία. Πάνω στο στρώμα μικρότερης κοκκομετρίας εφαρμόζονται τα ένθετα διακοσμητικά στοιχεία όπως (σεντέφι και μεταλλικά ελάσματα). Η τελευταία επίστρωση είναι από άχρωμο στρώμα λάκας, που πλαισιώνει και σταθεροποιεί τα ένθετα στοιχεία και προσδίδει λάμψη στην επιφάνεια κατόπιν διαδικασίας στίλβωσης.

Για τη σταθεροποίηση του αντικειμένου κρίθηκε αναγκαία η τοπική στερέωση και συγκόλληση των αποκολλημένων τμημάτων λάκας. Κατόπιν βιβλιογραφικής έρευνας και εφαρμογή πιλοτικών δοκιμών, επιλέχτηκε η καταλληλότερη μέθοδος συντήρησης. Η στερέωση και σταθεροποίηση των αποκολλημένων τμημάτων επιτεύχθηκε με την εφαρμογή Paraloid B72 20% σε ακετόνη (ακρυλικού πολυμερούς), η ενεργοποίηση της ρητίνης και συγκόλληση των αποκολλήσεων έγινε μετά από 24 ώρες με θερμαινόμενη σπάτουλα. Ο καθαρισμός της επιφάνειας έγινε με εμποτισμένη μπατονέτα σε διάλυμα απιονισμένου νερού με ουδέτερο σαπούνι Vulpex 5%, η πλήρης αφαίρεση των υπολειμμάτων του διαλύματος έγινε με αιθανόλη 100%. Για τη διατήρηση της ιστορικής αξίας της επέμβασης το βερνίκι δεν αφαιρέθηκε πλήρως αλλά διατηρήθηκε ένα λεπτό ενιαίο στρώμα που δεν επηρεάζει αισθητικά την επιφάνεια της λάκας.


The Conservation of the Chinese Object of February

The year 2017 was dedicated to cultural exchanges between Greece and the People’s Republic of China. The Benaki Museum exhibits artifacts from its collection of Chinese art in a specially-commissioned showcase, one for each month.

Porcelain vase with white glaze and dark brown lacquer coating inlaid with incised pieces of mother-of-pearl and metallic elements forming lakeside landscape with islands, a pavilion, a boat, bamboo groves and figures of men. China, Jiangxi province, Jingdezhen. Qing dynasty, AD 18th c. Donated by George Eumorfopoulos.

The use of mother-of-pearl and metal inlays into black lacquer are extremely rare on porcelain artifacts. Such experimentations with various materials and after natural ageing the lacquer layer developed flaking from porcelain substrate. Examination of micro section of lacquer revealed that the decoration layer was laid on ground preparation and the lacquer layers were consisting by three different granulometry levels. On past treatment a historical varnish (copal) applied on the surface of the lacquer which has been photochemical oxidized by ageing.

The stabilization of the deterioration mechanism could be achieved with conservation treatment. For the consolidation of the lacquer’s flacking was used Paraloid B72 20% in acetone, the consolidant was energised by heated spatula. The surface dirt, residues and part of the oxidized varnish were removed by the chemical cleaning (by cotton swabs moisturised with distilled water and 5% vulpex). An aesthetical accepted patina layer of copal varnish was preserved for historical reasons.



Διάσωση Εθνικών Θησαυρών | Conserving National Treasures

Αγαπητοί φίλοι, Αυτή τη χρονιά ζητάμε τη συνδρομή σας για να διασώσουμε και να προχωρήσουμε σε περαιτέρω έρευνα για 5 εθνικούς θησαυρούς, 3 αριστουργήματα και 2 συλλογές: Ένα παλίμψηστο χειρόγραφο σε περγαμηνή του 12ου αιώνα μ.Χ. με παλαιότερη γραφή του 9ου αιώνα μ.Χ., ένα χρυσοκέντητο κάλυμμα αγίου ποτηρίου του 13ου αιώνα, μια εικόνα με αναπαράσταση της Γέννησης του 15ου αιώνα, 30 μελανόμορφα αγγεία του 6ου αιώνα π.Χ. και 140 ιατρικά και χειρουργικά εργαλεία της υστερορωμαϊκής και μεσαιωνικής περιόδου. Με τη δική σας συνεισφορά θα μπορέσουμε να ολοκληρώσουμε τη συντήρησή τους, την περαιτέρω επιστημονική τους μελέτη και την έκθεσή τους ανάμεσα στα άλλα αριστουργήματα του Μουσείου Μπενάκη. Θα μπορέσουμε να διασώσουμε και να μοιραστούμε τους θησαυρούς αυτούς. Σας ευχαριστούμε που βρίσκεστε πάντα στο πλευρό μας όλα αυτά τα χρόνια!

Αιμιλία Γερουλάνου
Πρόεδρος Διοικητικής Επιτροπής

Dear friends, This year, we need your contribution to raise funds, conserve and further study 5 treasures of national and global importance, 3 masterpieces and 2 rare collections: A 12th-c. parchment palimpsest with a 9th-c. hidden text underneath, a 13th-c. gold-embroidered chalice cover, a 15th-c. icon of the Nativity, a group of 30 6th-c. BC black-figure vases and a collection of 140 medical and surgical bronze tools from the Late Roman and medieval periods. Your donations will allow us to complete their conservation, study them in greater detail and ultimately exhibit them among other Benaki Museum masterpieces. These treasures shall be preserved and shared with the rest of the world. Thank you for your continued support over all those years!

Aimilia Yeroulanou
President of the Board of Trustees

Θρησκευτική Τέχνη από την Ρωσία στην Ελλάδα | Religious Art from Russia to Greece

Η παρουσία και διάδοση των ρωσικών θρησκευτικών έργων στις ελληνικές κοινότητες και τα εκκλησιαστικά κέντρα ερμηνεύεται μέσα από ένα σύνθετο πλέγμα επαφών που διαπερνούσε όλη τη διαστρωμάτωση των δύο κοινωνιών, από τον τσάρο και τα επίσημα διπλωματικά δώρα, έως τις ζητείες των ελληνικών μοναστηριών στη Ρωσία και τη δραστηριότητα Ελλήνων και Ρώσων εμπόρων. Η έκθεση παρουσιάζει τις ποικίλες όψεις του φαινομένου, εστιάζοντας στην κίνηση των έργων και την ενσωμάτωσή τους σε ένα καινούργιο εθνοθρησκευτικό και πολιτισμικό πλαίσιο. Διερευνώνται οι ιδιαίτερες διαδρομές τους και οι ποικίλες μορφές υποδοχής και υιοθέτησης τους στον ελληνικό χώρο αλλά και θέματα χρονολόγησης των ρωσικών έργων και απόδοσής τους σε εργαστήρια. Το Τμήμα Συντήρησης ανέλαβε την ανάρτηση των έργων στον εκθεσιακό χώρο.

The wide distribution of Russian religious artworks in the Greek communities and religious centers was achieved through a composite nexus that penetrated the whole stratification of both societies. Starting from the Tsar and the exchange of formal diplomatic gifts to the zeteai, petitions for financial support addressed by the Greek monasteries to the Russian orthodox, as well as the trading activity of Greek and Russian merchants. The exhibition will shed light to the various aspects of the phenomenon, focusing on the movement of objects and their reception by and integration in a new ethnic, religious and cultural environment. The various paths and diverse forms of reception and adoption in the Greek world will be explored, as well as issues of dating of the Russian artworks and attribution to Russian workshops. Exhibition installation by The Benaki Museum conservation department.


Εκπαιδευτικό πρόγραμμα | Educational programme

Συναρμολογώντας τα αρχαία αγγεία.

Το Εργαστήριο Συντήρησης Κεραμικού σε συνεργασία με τα Εκπαιδευτικά Προγράμματα του Μουσείου παρουσιάζουν στους μικρούς επισκέπτες μας τη διαδικασία συντήρησης αρχαίων κεραμικών καθώς και ιστορίες βγαλμένες μέσα από τις παραστάσεις αυτών.

Putting together pieces of ancient pottery


5o Bazaar

Bazaar βιβλίων στο Μουσείο Μπενάκη, Πειραιώς 138. Έως 26/11.

Το τρενάκι του Μπενάκη!

Από τις 26 Οκτωβρίου σας περιμένουμε στο Μουσείο Παιχνιδιών!

Toys Museum opening!

Ξενάγηση στα εργαστήρια συντήρησης! | Guided tour of the conservation labs!

Οι συντηρητές του Μουσείου Μπενάκη ξενάγησαν στους χώρους των εργαστηρίων δεκαπέντε φοιτητές και δύο καθηγητές, από τη Σχολή Συντήρησης της Στουτγάρδης. Ως επί τω πλείστον, τα θέματα παρουσίασης, αφορούσαν στις αρμοδιότητες του τμήματος συντήρησης και στις τρέχουσες εργασίες αντιμετώπισης και διατήρησης, έργων από τις συλλογές του μουσείου, αλλά και ιδιωτικών. Επίσης συζητήθηκε η τεχνολογική διερεύνηση συγκεκριμένων ομάδων αντικειμένων που την περίοδο αυτή βρίσκεται σε εξέλιξη.

Τhe Benaki Museum conservators, organized a guided tour of the labs for fifteen students  from the Stuttgart School of Conservation and their professors.
Most of the presentation topics concerned the responsibilities of the conservation department and the ongoing preservation work on museum collections and works of art belonging to private collectors. The technological research projects on specific groups of objects, now in progress, were also discussed.

Ισλαμικό δοχείο 19ου αιώνα | Islamic bottle 19th century

Το δοχείο με πώμα, προέρχεται από την Κιουτάχεια, και είναι πιθανότητα κατασκευασμένο στα τέλη του 19ο αιώνα με τη μέθοδο της μήτρας. Το δοχείο είχε υποστεί παλαιότερη προσπάθεια συντήρησης λόγω σπασίματος και είχε συγκολληθεί στο λαιμό, ενώ στο πώμα είχε προστεθεί ένα νέο ξύλινο στέλεχος στο εσωτερικό του, πάνω στο οποίο ήταν στερεωμένα με κόλλα τα κομμάτια του. Η εφυάλωση του ήταν σχετικά αδύναμη και για το λόγο αυτό, είχε αρκετές απολεπίσεις. Στην επιφάνεια του υπήρχε λεπτό στρώμα επικαθήσεων και μικρές ποσότητες κεριού. Αρχικά έγινε αφαίρεση των παλιών υλικών συγκόλλησης καθώς και του ξύλινου στελέχους του πώματος και ακολούθησε προσεκτικός μηχανικός και χημικός καθαρισμός όλων των θραυσμάτων του αντικειμένου. Στη συνέχεια έγιναν οι απαραίτητες συγκολλήσεις και ακολούθησαν οι συμπληρώσεις, οι οποίες στο πώμα, λόγω των απωλειών, ήταν εκτεταμένες. Τέλος η αισθητική αποκατάσταση έγινε με ακρυλικά χρώματα και σύμφωνα με τα χρώματα και τον διάκοσμο του αντικειμένου.

This bottle with a lid which originates from Kutahya was probably cast at the end of the 19th century using a matrix. There was a previous fracture and repair on the neck of the object. The lid had a wooden core to which its three ceramic pieces were affixed with adhesive. The enamel glaze was quite fragile and for that reason had suffered some loss. The surface had a thin layer of accretions, surface dirt and a little wax. Initially the object was dismantled by removing the old adhesive and the wooden core. Further treatment included careful cleaning of the shards by mechanical and chemical means. The object was reassembled by bonding and the areas of loss filled, which in the case of the lid were extensive. Finally, retouching was undertaken  in accordance with the colours and the decoration of the bottle.

Museums in Short!

Το Τμήμα Συντήρησης του Μουσείου Μπενάκη συμμετέχει με το Art in Intensive Care, στο Διεθνή Διαγωνισμό Museums in Short (, έναν ανοιχτό διαγωνισμό φιλμ που έχουν παραχθεί από μουσεία.

Δείτε το και χαρίστε του την ψήφο σας!!…/dettaglio_video2.asp…

The Conservation department of the Benaki Museum submitted Art in Intensive Care to the International Contest Museums in Short (, which is open to different forms of films produced by museums.

Please watch it and vote for it!!…/dettaglio_video2.asp…

Γυάλινα αρνητικά | Glass plate negatives

Τα γυάλινα αρνητικά είναι γυάλινες πλάκες με επίστρωση μείγματος κολλοδίου ή ζελατίνης και φωτοευαίσθητων αλάτων αργύρου. Παρόλο που το γυαλί διαθέτει ιδιότητες που το καθιστούν κατάλληλο για υπόστρωμα, όπως η αντοχή του στα διαδοχικά στάδια χημικής επεξεργασίας και η σταθερότητα των διαστάσεων κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες περιβάλλοντος, τα  γυάλινα αρνητικά παρουσιάζουν μειονεκτήματα κατά τη χρήση τους λόγω του βάρους, του όγκου, της ευθραυστότητας, καθώς και των δυσκολιών για την ασφαλή μεταφορά και αποθήκευσή τους. Συνήθεις φθορές των γυάλινων αρνητικών είναι, η εμφάνιση κατόπτρου λόγω της αντίδρασης των ελευθέρων ριζών του αργύρου της εικόνας με το οξυγόνο της ατμόσφαιρας, ραγίσματα και σπασίματα, απώλειες της φωτοευαίσθητης επίστρωσης και του γυαλιού, εκδορές και δαχτυλιές, καθώς και η αποκολλήσεις της φωτοευαίσθητης επιφάνειας από το γυαλί. Βασικές επεμβάσεις συντήρησης είναι η απομάκρυνση επιφανειακών ρύπων από την πλευρά της εικόνας, ο καθαρισμός του γυάλινου υποστρώματος με διαλύτες και η αφαίρεση υπολειμμάτων κόλλας και cello-tape που μπορεί να έχουν χρησιμοποιηθεί για την επανένωση των σπασμένων αρνητικών. Τέλος, η φύλαξή τους γίνεται είτε σε σταυροειδείς φακέλους αρχειακών προδιαγραφών, είτε σε ειδικές θήκες που κατασκευάζονται από  χαρτόνι στην περίπτωση σπασμένων αρνητικών.

Glass plate negatives are glass plates coated with a mixture of collodion or gelatine and light-sensitive silver halide salts. Glass presents dimensional stability under all environmental conditions and endurance to the successive chemical processing stages, making it a fine support medium. However due to their weight, volume and brittleness, glass plate negatives present several disadvantages regarding their safe moving and storage. Some of the usual damages they present are mirroring, cracking and breakage of the glass support, emulsion and glass losses, scratches and fingerprints, detachment of the emulsion from the glass. Basic conservation treatments are the surface cleaning of the emulsion and the glass support with the usage of solvents and the removal of adhesive residues and tapes used in the past for withholding broken parts. Finally they are stored in either archival four-flap envelopes or in special cases constructed from archival boards in the case of cracked or broken glass plate negatives.

International Museum Day 2017