Τεχνολογική μελέτη μιας αιγυπτιακής μάσκας από τη συλλογή Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα | The Technological Examination of Ancient Egyptian Mask from Nikos Hadjikyriakos-Ghika Collection

Με αφορμή την επανέκθεση της συλλογής του Χατζηκυριάκου-Γκίκα στον ανακαινισμένο χώρο της οικίας-εργαστηρίου του καλλιτέχνη, συντηρήθηκαν όλα τα αντικείμενα της προσωπικής του συλλογής. Σημαντικό αντικείμενο της συλλογής ήταν και μία τρισδιάστατη αιγυπτιακή μάσκα (αρ. ευρ. ΠΧΓ.α_16) διαστάσεων 26,5 x 18,8 x 9 εκ. (ύψος, πλάτος, βάθος) η οποία είχε χρησιμοποιηθεί από το Χατζηκυριάκο-Γκίκα ως στοιχείο των ζωγραφικών του συνθέσεων. Επομένως η αιγυπτιακή μάσκα επιτελούσε διπλό σκοπό για τον καλλιτέχνη: ήταν διακοσμητικό αντικείμενο του εργαστηρίου του, αλλά και υλικό καλλιτεχνικής έμπνευσης. Για τις ανάγκες της συντήρησης της αιγυπτιακής μάσκας μελετήθηκε η τεχνολογία του αντικειμένου, ώστε να επιλεγεί η καταλληλότερη μέθοδος συντήρησης. Στη μελέτη των υλικών κατασκευής της μάσκας εφαρμόστηκαν, κυρίως, μη καταστρεπτικές μέθοδοι ανάλυσης και επιλεκτικά έγινε λήψη μικροδειγμάτων για την εφαρμογή καταστρεπτικών μεθόδων. Για την ταύτιση των ανόργανων χρωστικών χρησιμοποιήθηκε συνδυασμός αναλυτικών μεθόδων και επιφανειακά εφαρμόσθηκε φασματοσκοπία φθορισμού ακτίνων-Χ (XRF). Παράλληλα μελετήθηκαν εγκιβωτισμένες μικροτομές χρωματικού στρώματος σε πολωτικό μικροσκόπιο (PLM) και σε ηλεκτρονικό μικροσκόπιο σάρωσης (SEM) με στοιχειακή ανάλυση EDS. Η φυσική ρητίνη, που κάλυπτε τοπικά τη ζωγραφική επιφάνεια, εξετάστηκε με τη μέθοδο της φασματοσκοπίας υπερύθρου με μετασχηματισμό Fourier (FTIR). Τέλος, για την τεκμηρίωση της κατάστασης διατήρησής του, το αντικείμενο φωτογραφίστηκε στο ορατό, υπέρυθρο και υπεριώδες φάσμα. Η μελέτη της τεχνολογίας του αντικειμένου πιστοποίησε τα υλικά κατασκευής, όπως το λινό ύφασμα, την προετοιμασία με γύψο αλλά και τη χρωματική παλέτα του καλλιτέχνη με την ανίχνευση του αιγυπτιακού μπλε, της κίτρινης σανδαράχης, των οξειδίων σιδήρου και του φυσικού ασβεστίτη, στοιχεία που αποτελούν αδιαμφισβήτητα τεκμήρια της γνησιότητας του αντικειμένου. Το οξειδωμένο βερνίκι που καλύπτει τοπικά τη ζωγραφική είναι η οργανικής σύστασης ρητίνη σανδαράχη (sandarac), της οποίας όμως η αυθεντικότητα ως αρχικού υλικού δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί, καθώς η ευρεία χρήση της εκτείνεται από τους αρχαίους χρόνους μέχρι την εποχή της βιομηχανικής επανάστασης των συνθετικών ρητινών. Η ανίχνευση του αρσενικού σε όλη την επιφάνεια του αντικειμένου προέρχεται από απεντομωτικό υλικό παλαιότερης γενιάς, που πιθανότατα είχε χρησιμοποιηθεί κατά το παρελθόν για τις ανάγκες προληπτικής συντήρησης. Η καλά τεκμηριωμένη τεχνολογική εξέταση της αιγυπτιακής μάσκας συνέβαλε στην κατανόηση της κατασκευής του πολυσύνθετου αντικειμένου. Υπήρξε καθοριστικός παράγοντας για την επιλογή της μεθόδου συντήρησής του με κριτήρια τη διατήρηση των τεχνολογικών του στοιχείων, καθώς και την πληρέστερη ανάδειξη και σταθεροποίηση της ζωγραφικής επιφάνειας.

For the re-exhibition of Nikos Hadjikyriakos-Ghika collection in the renovated gallery, artist’s house-workshop, all artifacts and paintings of his personal collection were conserved. Among the significant objects of the collection was a three-dimensional Egyptian mask (inv. no. ΠΧΓ.α_16, h 26.5 x w 18.8 x d 9 cm). For the needs of conservation treatment and implementing the appropriate method, the technological features of the object were studied. Non-destructive analytical methods mainly applied, micro-samples were selectively taken for performing the destructive analytical methods. For the identification of inorganic pigments were used different analytical methods, such as fluorescence spectroscopy X-ray (XRF), pigments identification by polarizing microscope (PLM) and scanning electron microscopy (SEM-EDS analysis). The natural resin of the painted surface was examined by Fourier transform infrared (FTIR) spectroscopy. Finally, the photographic documentation of conservation treatment was in the visible, infrared and ultraviolet spectrum. The study of object’s technology certified elements such as linen fabric, plaster preparation and the colour palette after pigments identification. Egyptian blue, orpiment, iron oxides and natural calcite are the pigments used for the decoration of the mask and can confirm object’s authenticity. The oxidized varnish covering the painted surface was natural organic resin and its composition was identified as sandarac. The use of this resin starts from ancient times up to 1950. The detection of arsenic element across the surface of the object was specified as residue of older generation insect repellent probably used during past prevented conservation treatment. The well-documented technical study of Egyptian mask helped in the understanding of its technology which determined the conservation treatment both by preserving technological elements such as the varnish and by providing future stability for the Egyptian mask.

http://www.benaki.gr/index.asp?id=50401&lang=en&sid=877

Mask Ghika 01 Mask Ghika 02 Mask Ghika 05Mask Ghika 06 Mask Ghika 07 Mask Ghika 04 Mask Ghika 03

Υποστήριξη πτυχιακής εργασίας με θέμα τα υλικά ζωγραφικής που χρησιμοποιούσε ο Ν. Χ. Γκίκας.

Πτυχιακή εργασία της Βασιλικής Σπάχου με θέμα: Ανάπτυξη μεθοδολογίας για την ανάλυση χρωστικών του 20ου αιώνα. Εφαρμογή σε υλικά ζωγραφικής και σε δύο ζωγραφικά έργα του Νίκου Χατζηκυριάκου Γκίκα που ανήκουν στη Συλλογή του Μουσείου Μπενάκη.
Την επίβλεψη ανέλαβε ο καθηγητής Σταμάτης Μπογιατζής ενώ την υποστήριξη από την πλευρά του Μουσείου Μπενάκη, ο Βασίλης Πασχάλης. Στον τομέα της ανάλυσης των υλικών ζωγραφικής με το ΑΤΕΙ Αθηνών και το Μουσείο Μπενάκη συνεργάστηκε η Βασιλική Κανταρέλου από το Ινστιτούτο Πυρηνικής Φυσικής του Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. Δημόκριτος.

Το υλικό που εξετάστηκε αποτελείται από 40 χρωστικές σε διάφορες μορφές (σκόνες, σωληνάρια, γυάλινα δοχεία και παλέτες). Αυτές εξετάστηκαν με φασματοσκοπία υπερύθρου (FT-IR), αλλά και με τις μη καταστρεπτικές μεθόδους της φασματοσκοπίας φθορισμού ακτίνων Χ (XRF) και της έγχρωμης υπέρυθρης φωτογραφίας (FCIR). Τα έργα με τίτλους Φιαλίδια ταμπάκου (ΠΧΓ 127) και Προοπτικό Ι (ΠΧΓ 75), του 1963 και του 1977-79 αντίστοιχα, ερευνήθηκαν με τις παραπάνω μη καταστρεπτικές μεθόδους. Από τις αναλύσεις προέκυψε πληθώρα αποτελεσμάτων που μπορούν να συνοψιστούν στα εξής: Από τις κλασικές ιστορικές χρωστικές ταυτοποιήθηκαν εκτός του λευκού του μολύβδου, ολόκληρη η ομάδα των κίτρινο-καφέ-κόκκινων οξειδίων του σιδήρου. Επίσης, ανιχνεύθηκαν χρωστικές όπως η πράσινη γη, το μαύρο του ελεφαντοστού, το ινδικό μπλε και η αλιζαρίνη. Παράλληλα με αυτές ταυτοποιήθηκαν πολλές νεότερες χρωστικές. Εκτός των λευκών του ψευδαργύρου και του τιτανίου, εμφανίζονται πολλές κίτρινο-πράσινες χρωστικές με βάση τα οξείδια και άλατα του χρωμίου και του χαλκού. Τέλος, εκτεταμένη είναι η χρήση του μπλε του κοβαλτίου και του κόκκινου του καδμίου.

Ghikas Painting 02 Ghikas Painting 01 Ghikas colors Ghikas samples Ghikas red pigment vis-ir Ghikas XRF 01 Ghikas FCIR 02 Ghikas FCIR 01 Ghikas EKEFE Ghikas TEI Ghikas XRF 02

Investigation of painting materials and identification of pigments in the work of Nikos-Hadjikyriakos-Ghikas.

Συμμετοχή με ανακοίνωση τοίχου στο διεθνές συνέδριο του IIC που πραγματοποιήθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Αφορά τις αναλύσεις που πραγματοποιήθηκαν σε υλικά ζωγραφικής που βρέθηκαν στο εργαστήριο του Ν.Χ. Γκίκα καθώς και σε δύο έργα του που ανήκουν στη συλλογή του Μουσείου Μπενάκη. Για τις αναλύσεις συνεργάστηκαν το Α.Τ.Ε.Ι. Αθήνας, το Ε.Κ.Ε.Φ.Ε Δημόκριτος και το Μουσείο Μπενάκη.

Spachou V., Kantarelou V., Karydas A.G., Paschalis V., Alexopoulou A., and Boyatzis S. Investigation of painting materials and identification of pigments in the work of Nikos-Hadjikyriakos-Ghikas. IIC Congress, Conservation and the Eastern Mediterranean, Istanbul, September 20-24, 2010.

https://www.iiconservation.org/node/1462

Poster ICOM_Istanbul2010

Διασφάλιση Ταυτότητας Έργων Τέχνης

Στο τεύχος 9 (2009) του επιστημονικού περιοδικού του Μουσείου Μπενάκη παρουσιάζονται τα αποτελέσματα του Ερευνητικού Προγράμματος με τίτλο Έλεγχος Αυθεντικότητας και Διασφάλιση Ταυτότητας Αρχαιολογικών Αντικειμένων, Έργων Τέχνης και Τεχνολογικά Πιστών Αντιγράφων με Μη Καταστρεπτικές Τεχνικές και Τεχνολογίες Ενσωματωμένης Στοιχειακής Σήμανσης (ΤΕΣΣ), το οποίο χρηματοδοτήθηκε από την Γενική Γραμματεία Έρευνας και Τεχνολογίας ΓΓΕΤ/ΠΕΠ Ν. Αττικής, με συγχρηματοδότηση από την ΕΕ/Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και στο οποίο συμμετείχαν το Ινστιτούτο Πυρηνικής Φυσικής του ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος», το Τμήμα Συντήρησης του Μουσείου Μπενάκη, και η εταιρία ΘΕΤΙΣ authentics ΕΠΕ. Επιστημονικοί υπεύθυνοι το προγράμματος είναι οι Ανδρέας Καρύδας (ΕΚΕΦΕ Δημόκριτος), Βασίλης Πασχάλης (Μουσείο Μπενάκη) και Ελένη Αλούπη-Σιώτη (ΘΕΤΙΣ authentics).

Βασική αρχή της μεθόδου ΤΕΣΣ αποτελεί η ενσωμάτωση χημικών ιχνηθετών στο σώμα ή και στο υάλωμα τεχνολογικά αυθεντικών αντιγράφων αρχαίων κεραμικών, καθώς και σε υλικά που χρησιμοποιούνται κατά τη συντήρηση και αποκατάσταση αρχαιολογικών αντικειμένων και έργων τέχνης.

Ι. Ασλάνη, Ε. Αλούπη-Σιώτη, Α.Γ. Καρύδας, Β. Πασχάλης, 2009. «Διασφάλιση της ταυτότητας αρχαιολογικών αντικειμένων, έργων τέχνης και τεχνολογικά πιστών αντιγράφων με μη καταστρεπτικές τεχνικές και τεχνολογίες ενσωματωμένης στοιχειακής σήμανσης (ΤΕΣΣ)», στο Μουσείο Μπενάκη 9 2009. Αθήνα: Μουσείο Μπενάκη. 61-69

ISSN 1109-4109

http://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/benaki/article/view/1762

http://www.benaki.gr/index.asp?id=50401&sid=703&cat=0&lang=gr

http://www.benaki.gr/index.asp?id=4060105&lang=gr

http://www.researchgate.net/publication/235641663_Elemental_Tagging_Technology_for_the_Authentication_of_Artwork_%28in_greek_with_english_synopsis%29

12 2ColorsSpectraEKEFE

Δημοσιεύσεις στο επιστημονικό περιοδικό του Μουσείου Μπενάκη σχετικές με την εικόνα Tης Βάπτισης του Δ. Θεοτοκόπουλου

Το Τμήμα Συντήρησης του Μουσείου Μπενάκη ανέλαβε τις αναλύσεις των υλικών κατασκευής και της τεχνικής, της εικόνας Tης Βάπτισης του Χριστού του Δομίνικου Θεοτοκόπουλου (El Greco), που απέκτησε προσφάτως το Ιστορικό Μουσείο Ηρακλείου στην Κρήτη. Η συντήρηση πραγματοποιήθηκε από το Στέργιο Στασινόπουλο, ενώ για τις φυσικοχημικές αναλύσεις συνεργάστηκαν οι εξής φορείς: Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. Δημόκριτος – Ινστιτούτο Πυρηνικής Φυσικής, ΘΕΤΙΣ authentics Ε.Π.Ε., Ι.Τ.Ε. – Ινστιτούτο Ηλεκτρονικής Δομής και Λέιζερ, Forth-Photonics, Ε.Ι.Ε. – Ινστιτούτο Θεωρητικής και Φυσικής Χημείας και το Διαγνωστικό Κέντρο Ορμύλια.

Τα αποτελέσματα των αναλύσεων καθώς και οι εργασίες συντήρησης του έργου δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό του Μουσείου Μπενάκη.

  • Σ. Στασινόπουλος, 2005. «Η Βάπτιση Του Χριστού του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου. Περιγραφή – Κατάσταση – Συντήρηση», στο Μουσείο Μπενάκη 5 2005. Αθήνα: Μουσείο Μπενάκη. 71-85
  • Ε. Αλούπη, Β. Πασχάλης, Σ. Στασινόπουλος, Β. Τορνάρη, Δ. Άγγλος, Α. Καρύδας, Β. Γκιώνης, Γ. Χρυσικός, 2005. «Εξέταση ανάλυση και τεκμηρίωση της Βάπτισης του Χριστού του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου με με καταστρεπτικές τεχνικές», στο Μουσείο Μπενάκη 5 2005. Αθήνα: Μουσείο Μπενάκη. 87-114

ISSN 1109-4109

http://www.benaki.gr/index.asp?id=50401&lang=gr&sid=481

http://www.benaki.gr/index.asp?id=5040101&lang=gr&sid=57

http://www.benaki.gr/index.asp?id=5040101&lang=gr&sid=56

christ_head_1000 76a copy OLYMPUS DIGITAL CAMERA xrf_blue xrf1S4_stage_visr Total_vis_A