Τρεις μορφές ‘ξαναβλέπουν’ το φως | Three figures are brought to light

2161133-ir02

Η υπέρυθρη ανακλαστογραφία, μια από τις σημαντικότερες μη- καταστρεπτικές μεθόδους εξέτασης ζωγραφικών έργων, είναι ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο στα χέρια των συντηρητών καθώς επιτρέπει την ανίχνευση αρχικών ζωγραφικών στρωμάτων που έχουν καλυφθεί από μεταγενέστερες επεμβάσεις. Η μέθοδος προσφέρει ανεκτίμητες πληροφορίες που αξιοποιούνται κατά τη συντήρηση, συχνά συμβάλλοντας στην αποκατάσταση της εικονογραφίας.

2161133-vis-ir-bef

Η περίπτωση του τριπτύχου είναι χαρακτηριστική. Οι τρείς μορφές αγίων που κοσμούσαν την κάτω ζώνη του κεντρικού τμήματος είχαν σημαντικά φθαρεί και σε παλαιότερη προσπάθεια ‘καλλωπισμού’ του, καλυφθεί  εξολοκλήρου με καστανό χρώμα. Πολλά επίσης από τα περιγράμματα των προσώπων και ορισμένες λεπτομέρειες της σύνθεσης, όπως τα σκεύη του τραπεζιού στη σκηνή της Φιλοξενίας του Αβραάμ, είχαν τονισθεί με μαύρο.

Μετά την απομάκρυνση των επιζωγραφίσεων και παρά την αποσπασματική διατήρησή τους οι μορφές των Τριών Ιεραρχών συμπληρώνουν πλέον αρμονικά τη σύνθεση και επιτρέπουν την ορθότερη ανάγνωση του ιδιαίτερα διακοσμητικού αυτού έργου.

2161133-after

Infrared reflectography, one of the most important forms of non-invasive examination of paintings, is a very useful tool in the hands of conservators often revealing original paint layers that have been covered by latter interventions. The technique provides invaluable information which is exploited during conservation treatment and significantly contributes towards the restoration of the iconography.

This triptych provides a good example. The three busts, originally set in the lower tier of the central leaf, had been severely damaged and then covered with a thick layer of brown paint. Many outlines of the faces and certain details, such as the bowls and the vessels standing on the table in the scene of the Hospitality of Abraham, had also been highlighted in black at that time.

After the removal of the repaints and despite the fragmental state of the busts, the Three Hierarchs, complete the synthesis in a harmonious manner and provide a better understanding of this highly decorative work.

Μουσείο Μπενάκη 13-14 | Benaki Museum 13-14

Κ. Μιλάνου – Χ. Βουρβοπούλου – Λ. Βρανοπούλου – Α. Καλλιγά. Τεχνολογική εξέταση κρητικών εικόνων που χρονολογούνται από τα τέλη του 14ου έως τα μέσα του 15ου αιώνα.

Στέργιος Στασινόπουλος. Εικόνα με τον άγιο Νικόλαο και σκηνές του βίου του: συντήρηση και τεχνική ανάλυση.

K. Milanou – Ch. Vourvopoulou – L. Vranopoulou – A. Kalliga. A technological examination of Cretan icons dating from the end of the 14th to the middle of the 15th century.

Stergios Stassinopoulos. An icon of St Nicholas with scenes from his life by the painter Angelos: conservation and technical analysis.

bm-13-4

Φορητές εικόνες κρητικής τέχνης του 15ου αιώνα, αθέατες όψεις | 15th century portable icons of Cretan art, invisible views

Ομιλία των: Χρύσα Βουρβοπούλου, Λένα Βρανοπούλου, Αλεξάνδρα Καλλιγά, με θέμα:  Φορητές. Εικόνες κρητικής τέχνης του 15ου αιώνα, αθέατες όψεις. Καταγραφή τεχνολογικών στοιχείων με τη μέθοδο της υπέρυθρης ανακλαστογραφίας. Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο, Ζωγραφική και Κοινωνία στην Κρήτη της Βενετικής Περιόδου: Οι Φορητές Εικόνες και η Μαρτυρία τους. Αθήνα 11-12 Ιανουαρίου 2017, Κεντρικό κτίριο Πανεπιστημίου Αθηνών, Αμφιθέατρο «Άλκης Αργυριάδης». Διοργάνωση Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών.

Chrysa Vourvopoulou, Lena Vranopoulou, Alexandra Kalliga. 15th Century Portable Icons of Cretan Art, Invisible Views. The Recording of Technical Data by Implementation of Infrared Reflectography. An International Symposium, Paintings and Society in Venetian Crete: Evidence from Portable Icons. Athens, 11-12 January 2017, University of Athens, Historical Central Building, “Alkis Argyriades” Amphitheatre.

uoa

Η Παναγία Βρεφοκρατούσα από τη συλλογή Βαλαδώρου | The Virgin and Child from the Valadoros Collection

Η εικόνα (αρ. ευρ. 46165) που προέρχεται από τα Επτάνησα και χρονολογείται γύρω στο 1700, είχε διαχωριστεί σε δύο μέρη με αποτέλεσμα να έχουν χαθεί σημαντικά τμήματα ζωγραφικής. Κατά τη συντήρηση στερεώθηκε η προετοιμασία, ενώθηκε ο ξύλινος φορέας, αποκαταστάθηκε η φυσική του καμπυλότητα και απομακρύνθηκε το οξειδωμένο βερνίκι, αποκαλύπτοντας την όμορφα κοσμημένη εσωτερική πλευρά του μαφορίου. Έγινε εκτεταμένη συμπλήρωση κατά μήκος της ρωγμής και αισθητική αποκατάσταση ενός τόνου.
Η εικόνα παρουσιάζεται στην έκθεση Ένας συλλέκτης στην Αθήνα του 20ου αιώνα: Η δωρεά Βαλαδώρου στο Μουσείο Μπενάκη, από 12/11/15 έως 24/01/16 στο κεντρικό κτήριο.

The icon (inv. no 46165) from the Ionian Islands, dating ca. 1700, was broken in two and had suffered severe losses of ground and paint film.
The conservation treatment included consolidation, the joining and restoration of the natural curve of the wooden panel and the removal of the old varnish coating which completely hid the beautifully ornamented inner side of the maforion. Losses along the vertical break were filled in and restored with single tone retouching.
The icon is temporarily displayed in the exhibition Collecting Art in 20th – Century Athens: The Valadoros Collection at the Benaki Museum from 12/11/15 to 24/01/16, main building.

46165 Vis_IR 46164 Stages

Συντήρηση της εικόνας της Γέννησης του 15ου αιώνα | Conservation of the Nativity (15th c.)

Η συντήρηση της εικόνας της Γέννησης (Volpi) Αρ. Ευρ. 48714, Κωνσταντινουπολίτη ζωγράφου, του α’ τετάρτου του 15ου αι., από τη συλλογή Ανδρεάδη, ολοκληρώθηκε στα εργαστήρια, το 2012 με αφορμή την παρουσίασή της στην έκθεση Ουρανός και γη. Η τέχνη του Βυζαντίου από τις ελληνικές συλλογές.
Πέραν της σταθεροποίησης των χρωματικών στρωμάτων και της αφαίρεσης πολλαπλών στρωμάτων βερνικιών, που αλλοίωναν το έργο σε μεγάλο βαθμό, οι εργασίες επικεντρώθηκαν στην συστηματική μελέτη, καταγραφή και τελικώς στην αφαίρεση μέρους των πολλαπλών επεμβάσεων συμπλήρωσης που είχαν γίνει, σε διάφορες εποχές.
Η χρωματική και συνθετική αποκατάσταση της παράστασης, έγιναν με σεβασμό στην αρχική πρόθεση του ζωγράφου, με δεδομένη επίσης και την πορεία του έργου στο χρόνο. Σε εξέλιξη βρίσκεται η καταγραφή της τεχνικής και η ανάλυση των υλικών κατασκευής της εικόνας σε συνεργασία με το Διαγνωστικό Κέντρο Έργων Τέχνης του Ιδρύματος Ορμύλια.

The conservation of the Nativity (internationally known as the Volpi Nativity) Inv No. 48714, work of a Constantinopolitan artist of the first half quarter of the 15th c. from the Andreadis collection, was carried out and completed in 2012, on the occasion of its presentation in the exhibition Heaven and Earth. The art of Byzantium from Greek collections.
In addition to the extensive consolidation of paint film and the removal of successive layers of varnish coatings, which altered the painting significantly, the main bulk of work focused on the thorough study, recording and, in the end, partial removal of the successive fillings and over paintings, done during the various old conservation attempts.
Restoration was carried out primarily with respect to the artist’s intentions but also taking into account inevitable alterations and impact of time.
The recording of the technique and the analysis of the materials of the painting are still being carried out, in collaboration with the Art Diagnosis Center of the Ormylia Foundation.

The Nativity (Volpi) before conservation  The Nativity (Volpi) 01 Vis FCIR The Nativity (Volpi) 02 Vis IR  The Nativity (Volpi) 03 UVf The Nativity (Volpi) 1 cross section The Nativity (Volpi) cross section 8 vis-uv The Nativity (Volpi) wood The Nativity (Volpi) after conservation

Συντήρηση εικόνας, Παναγία Γλυκοφιλούσα | Conservation of the Virgin Glykophilousa

Η εικόνα είναι ζωγραφισμένη με την τεχνική της αυγοτέμπερας σε ενιαίο ξύλινο φορέα και τοποθετημένη σε ξυλόγλυπτη επιχρυσωμένη κορνίζα.
Σε ότι αφορά την κατάσταση διατήρησής της, παρατηρήθηκε ενεργή δράση ξυλοφάγων εντόμων τόσο στον φορέα όσο και στο πλαίσιο. Η προετοιμασία είχε καλή συνοχή με τα χρωματικά στρώματα, όχι όμως με το φορέα. Αποκολλήσεις της προετοιμασίας και απώλειες τμημάτων καταγράφηκαν σε όλη την επιφάνεια. Τα χρωματικά στρώματα, παρότι ακολουθούσαν τη ρωγμάτωση και παραμόρφωση της προετοιμασίας, διατηρούντο σε αρκετά καλή κατάσταση. Το χρυσό βάθος ήταν μεταγενέστερο των χρωματικών στρωμάτων. Μικρά τμήματα του αρχικού χρυσώματος είχαν διατηρηθεί μόνο περιμετρικά της κεφαλής της Παναγίας. Το νέο χρύσωμα έφερε στικτό διάκοσμο δηλωτικό των φωτοστεφάνων των μορφών. Η ζωγραφική καλύπτονταν από ιδιαίτερα οξειδωμένο παχύ στρώμα βερνικιού το οποίο έχει τοποθετηθεί σε δύο φάσεις και το οποίο αλλοίωνε αισθητικά το έργο.
Η κορνίζα παρουσίαζε εκτεταμένες απώλειες προετοιμασίας και χρυσώματος. Οι ενώσεις των τεσσάρων επιμέρους τμημάτων της ήταν πολύ χαλαρές και τα καρφιά στήριξής τους, έντονα οξειδωμένα.
Κατά τις επεμβάσεις συντήρησης εφαρμόστηκε αρχικά η μέθοδος του αζώτου για την απεντόμωση των ξύλινων τμημάτων. Στη συνέχεια έγινε εμποτισμός της προετοιμασίας με ακρυλικό γαλάκτωμα κατά μήκος των ρωγμών, κάτω από τις ανασηκωμένες περιοχές καθώς και στα όρια της προετοιμασίας και επιπεδοποίηση της με τοποθέτηση μικρών βαρών. Τα δύο στρώματα οξειδωμένου βερνικιού αφαιρέθηκαν με χημικό και μηχανικό τρόπο σε στάδια. Ξύλινο τμήμα της κάτω αριστερής γωνίας που είχε αποκοπεί από τον φορέα συμπληρώθηκε με επάλληλα, ορθογωνικής διατομής ξύλα balsa. Με σκοπό η τελική επιφάνεια της συμπλήρωσης να μοιάζει με εκείνη του φορέα, η όλη κατασκευή καλύφθηκε επιφανειακά με λεπτό φύλλο balsa το οποίο χρωματίσθηκε κατάλληλα. Προκειμένου να αποκατασταθεί η ενότητα της παράστασης, συμπληρώθηκαν ορισμένα κενά της προετοιμασίας με χρήση μείγματος microballoons και ακρυλικής ρητίνης. Αισθητική αποκατάσταση πραγματοποιήθηκε με σκόνες αγιογραφίας και PVA Inpainting Medium στα συμπληρωμένα τμήματα προετοιμασίας. Τέλος τοποθετήθηκε ακρυλικό βερνίκι με ψεκασμό.

The icon is painted with the egg tempera technique on a single-ply wooden support and placed in a woodcarved, gilded frame.
Insect infestation was recorded, active on both panel and frame. Although the cohesion between the ground and the paint film was good, the same did not apply between the wooden support and the ground where detachments and loss of parts were extensive. Although cracking and deformation of the paint film followed that of the ground, in general the colour layers were well preserved. The gilded background is a latter addition and only small parts of the original gilding were recorded around the Virgin’s head. The new gilding was elaborated with punch marks indicating the halos of the figures.The icon was covered with an intensely oxidized layer of varnish which had been applied in two phases, significantly altering the painting. The frame had undergone extensive losses of ground and gilding. The frame’s joints were loose and the supporting nails intensely oxidized.
The icon and frame were disinfestated using nitrogen. The ground was consolidated with an an acrylic dispersion which was applied along cracks, edges and under lifted areas which were then weighed down.
The two layers of the oxidized varnish were removed chemically and mechanically in subsequent stages. A wooden part of the lower left corner of the support, which was detached from the main body, was filled in with superposed, rectangular pieces of balsa wood. The restored area was topped with a thin layer of stained balsa imitating the tint of the wooden support. In order to restore the unity of the painting, selected lacunae of the ground were filled in using a mixture of microballoons and acrylic resin and then restored using powdered pigments and PVA Inpainting Medium. A new acrylic resin was finally applied by spray to the whole surface.

Icon 1 Before conservation Icon 1 Racking lightIcon 1 Cleaning Icon 1 After conservation

Ελληνικό κουκλοθέατρο και ιταλικές ξύλινες μαριονέτες

Σχεδιασμός και στήσιμο της έκθεσης Ελληνικό κουκλοθέατρο και ιταλικές ξύλινες μαριονέτες που πραγματοποιήθηκε στη Σχολή Μωραΐτη στο Π. Ψυχικό.

Σχεδιασμός: Α. Καλλιγά

https://plus.google.com/u/0/photos/103022732024519677612/albums/5864597411414287025

Moraitis

Λατρεία και προσκυνήματα μετά την Άλωση μέσα από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη | Worship and Shrines after the Fall of Constantinople : From the Benaki Museum Collections

Σχεδιασμός και ανάρτηση των αντικειμένων της έκθεσης Λατρεία και προσκυνήματα μετά την Άλωση μέσα από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη που διοργάνωσε το Μουσείο Μπενάκη σε συνεργασία με το  Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών.

Πολυμελής ομάδα από το Τμήμα Συντήρησης και τη Βυζαντινή Συλλογή του Μουσείου Μπενάκη μετέβησαν στους Δελφούς για την προετοιμασία της έκθεσης.

Επιμέλεια: Αναστασία Δρανδάκη, Σχεδιασμός: Βασίλης Πασχάλης

Exhibition design and installation of the works for the exhibition, Worship and Shrines after the Fall of Constantinople : From the Benaki Museum Collections. The exhibition presents the Greek religious painting and liturgical vessels between East and West, the local cults and the shrines, from the fifteenth to the nineteenth century.

Curated by: Anastasia Drandaki, Exhibition design: Vassilis Paschalis

http://www.benaki.gr/index.asp?lang=gr&id=20205&sid=1063

Delfi 01  Delfi 03 Delfi 04 Delfi 05 Delfi 07 Delfi 06Delfi 3D

Ομιλίες στο Διεθνές Συμπόσιο με αφορμή την έκθεση «Χειρ Αγγέλου»

Στο Διεθνές Συμπόσιο που οργανώθηκε στο πλαίσιο της έκθεσης ΄Χειρ Αγγέλου΄ 1400 – 1450: Η καλλιτεχνική παραγωγή στην Κωνσταντινούπολη, τη Βενετία και τη βενετοκρατούμενη Κρήτη, έγιναν οι εξής ομιλίες από το Τμήμα Συντήρησης:

  • Σ. Στασινόπουλος: Συντηρώντας την εικόνα του αγίου Νικολάου του ζωγράφου Αγγέλου.
  • Χ. Βουρβοπούλου, Ε. Βρανοπούλου, Α. Καλλιγά, Κ. Μιλάνου: Τεχνολογική εξέταση κρητικών εικόνων (τέλη 14ου – μέσα 15ου αι.).

http://www.benaki.gr/index.asp?lang=gr&id=203000001&sid=982

https://plus.google.com/u/0/photos/103022732024519677612/albums/5823936130984278593

P1030535 P1030518

Ομιλία με αφορμή την έκθεση «Χειρ Αγγέλου. Ένας ζωγράφος στη βενετοκρατούμενη Κρήτη»

Με αφορμή την έκθεση «Χειρ Αγγέλου». Ένας ζωγράφος στη βενετοκρατούμενη Κρήτη, πραγματοποιήθηκαν διαλέξεις σχετικές με το έργο του ζωγράφου. Το Τμήμα Συντήρησης συμμετείχε με την ομιλία:

Χ. Βουρβοπούλου, Ε. Βρανοπούλου, Α. Καλλιγά, Κ. Μιλάνου: Εικόνες με την υπογραφή Χειρ Αγγέλου: Παρατηρήσεις σχετικές με το ζωγραφικό τρόπο, την τεχνική και τα υλικά κατασκευής.

Εικόνες με την υπογραφή ‘Χειρ Αγγέλου’. Η τεχνική ενός Κρητικού ζωγράφου του 15ου αιώνα

Οι Κ. Μιλάνου, Χ. Βουρβοπούλου, Λ. Βρανοπούλου και Α. Καλλιγά είχαν την επιμέλεια της έκδοσης του συλλογικού τόμου Εικόνες με την υπογραφή ‘Χειρ Αγγέλου’ στον οποίο παρουσιάζονται αναλύσεις της τεχνικής και των υλικών των έργων του Αγγέλου.

Κ. Μιλάνου, Χ. Βουρβοπούλου, Λ. Βρανοπούλου και Α. Καλλιγά (2008). «Η τεχνική της ζωγραφικής του Αγγέλου. Καταγραφή της κατασκευής των υλικών και του ζωγραφικού τρόπου επτά ενυπόγραφων εικόνων», στο Εικόνες με την υπογραφή ‘Χειρ Αγγέλου’. Αθήνα: Μουσείο Μπενάκη. 19-113

ISBN 978-960-476-016-9

http://www.benaki.gr/index.asp?lang=gr&id=50501&sid=605

DSC_7543Εικ1a Εικ58aΕικ64 Εικ32

Η μελέτη των εικόνων με υπογραφή του Εμμανουήλ Λαμπάρδου με τη συμβολή της τεχνικής εξέτασης

Στο συνέδριο της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας παρουσιάστηκαν τα αποτελέσματα των αναλύσεων των υλικών και της τεχνικής κατασκευής σε πέντε έργα που φέρουν την υπογραφή του Εμμανουήλ Λαμπάρδου και ανήκουν στο Μουσείο Μπενάκη. Οι αναλύσεις που πραγματοποιήθηκαν περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων την παρατήρηση σε ακτινοβολίες από το υπεριώδες έως το υπέρυθρο, την ανάλυση με ηλεκτρονική μικροανάλυση (SEM-EDX) στρωματογραφικών τομών και τον εκλεκτικό χρωματισμό.

Δρανδάκη Α., Βρανοπούλου Λ., Καλλιγά Α., 2000. «Η μελέτη των εικόνων με υπογραφή του Εμμανουήλ Λαμπάρδου στο Μουσείο Μπενάκη με τη συμβολή της τεχνικής εξέτασης» στο Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, Περίοδος Δ΄ Τόμος ΚΑ΄. Αθήνα: Χ.Α.Ε. 189-220
Lambardos St.Cathrin Vis_UVf_IR FCIR Lambardos St.Cathrin_rackingLambardos signaturesLambardos wood_cs

Pigment analysis and documentation of two funerary portraits which belong to the collection of the Benaki Museum

Στο συνέδριο που οργανώθηκε από το Βρετανικό Μουσείο με θέμα τα νεκρικά προσωπεία έγινε παρουσίαση των αποτελεσμάτων των φυσικοχημικών αναλύσεων που πραγματοποιήθηκαν στα δύο νεκρικά προσωπεία που ανήκουν στη συλλογή του Μουσείου Μπενάκη.

Alexopoulou A., Kalliga A., Kanakari U., Paschalis V., 1997. «Pigment analysis and documentation of two funerary portraits which belong to the collection of the Benaki Museum», in M. L. Bierbrier (ed.), Portraits and Masks, burial customs in Roman Egypt. London: British Museum Press. 88-95

Portraits&masks Inv No 6878 Vis Portraits&masks Inv No 6878 Gross section 02 Portraits&masks Inv No 6878 Gross section 01 Portraits&masks Inv No 6878 Gas Chromatography