Μουσείο Μπενάκη 13-14 | Benaki Museum 13-14

Κ. Μιλάνου – Χ. Βουρβοπούλου – Λ. Βρανοπούλου – Α. Καλλιγά. Τεχνολογική εξέταση κρητικών εικόνων που χρονολογούνται από τα τέλη του 14ου έως τα μέσα του 15ου αιώνα.

Στέργιος Στασινόπουλος. Εικόνα με τον άγιο Νικόλαο και σκηνές του βίου του: συντήρηση και τεχνική ανάλυση.

K. Milanou – Ch. Vourvopoulou – L. Vranopoulou – A. Kalliga. A technological examination of Cretan icons dating from the end of the 14th to the middle of the 15th century.

Stergios Stassinopoulos. An icon of St Nicholas with scenes from his life by the painter Angelos: conservation and technical analysis.

bm-13-4

Φορητές εικόνες κρητικής τέχνης του 15ου αιώνα, αθέατες όψεις | 15th century portable icons of Cretan art, invisible views

Ομιλία των: Χρύσα Βουρβοπούλου, Λένα Βρανοπούλου, Αλεξάνδρα Καλλιγά, με θέμα:  Φορητές. Εικόνες κρητικής τέχνης του 15ου αιώνα, αθέατες όψεις. Καταγραφή τεχνολογικών στοιχείων με τη μέθοδο της υπέρυθρης ανακλαστογραφίας. Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο, Ζωγραφική και Κοινωνία στην Κρήτη της Βενετικής Περιόδου: Οι Φορητές Εικόνες και η Μαρτυρία τους. Αθήνα 11-12 Ιανουαρίου 2017, Κεντρικό κτίριο Πανεπιστημίου Αθηνών, Αμφιθέατρο «Άλκης Αργυριάδης». Διοργάνωση Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών.

Chrysa Vourvopoulou, Lena Vranopoulou, Alexandra Kalliga. 15th Century Portable Icons of Cretan Art, Invisible Views. The Recording of Technical Data by Implementation of Infrared Reflectography. An International Symposium, Paintings and Society in Venetian Crete: Evidence from Portable Icons. Athens, 11-12 January 2017, University of Athens, Historical Central Building, “Alkis Argyriades” Amphitheatre.

uoa

Ακρόπρωρο | Figurehead

carved-feminine-figure-04

Τελευταίος (;) προορισμός για την ολόγλυφη, γυναικεία μορφή – άλλοτε ακρόπρωρο, σήμερα διακοσμητικό γλυπτό ιδιωτικής συλλογής – τα εργαστήρια συντήρησης του μουσείου Μπενάκη, όπου κατέπλευσε οδικώς, τον Ιανουάριο του 2015 για να λάβει εξειδικευμένη θεραπεία. Σε φυσικό σχεδόν μέγεθος, κατασκευασμένη από μονοκόμματο κορμό πεύκου, με πρόσθετα τα δύο χέρια και τα  άκρα του ενδύματος που ανεμίζουν, η πλωριά, ζωγραφιστή φιγούρα ταξίδεψε για πολλές δεκαετίες, σύμβολο και καλοτυχία για το καράβι, τους ανθρώπους και τα φορτία του. Πλήθος φθορές, απώλειες, σπασίματα, φροντισμένες ή πρόχειρες επιδιορθώσεις και επάλληλα στρώματα επιζωγραφίσεων, σύγχρονα με κάθε επισκευή και βάψιμο του σκαριού, μαρτυρούν τον πολυκύμαντο βίο της και την έννοια του καραβοκύρη να την διατηρεί αξιόπλοη, όσο γίνεται άφθαρτη στο χρόνο. Μέχρι και 11 ζωγραφικά στρώματα εντοπίσθηκαν κατά τη διάρκεια των εργασιών συντήρησής της, σε ποικιλία αποχρώσεων, ταιριαστών με το γούστο κάθε εποχής. Οι τρεις, πιο πρόσφατες από τις επεμβάσεις (γαλάζιοι, ροζ, χρυσαφί και ασημένιοι τόνοι στα ενδύματα και τα μαλλιά και οι συνδέσεις με βιομηχανικά καρφιά) θα πρέπει να  χρονολογηθούν στο δεύτερο μισό του 20ου αι., ενώ είναι άγνωστο πότε ακριβώς και γιατί αποκαθηλώθηκε το «ακροστόλιον» από το σκαρί του, για να τραβηχτεί οριστικά στη στεριά. Απαιτήθηκαν περισσότερες από 1000 ώρες συντήρησης και αποκατάστασης με αξιοποίηση του συνόλου σχεδόν του εξοπλισμού του εργαστηρίου, ενώ 6 συντηρητές, πεπειραμένοι και εκπαιδευόμενοι, αφιέρωσαν τη σκέψη, τις προσπάθειες και τα δικά  τους μέσα, σε μια πολύμηνη διαδικασία, αντάξια ίσως σε όγκο με την παλιά φροντίδα, πάμπολλων, άγνωστων χεριών. Αυτή τη φορά, οι εργασίες περιελάμβαναν: μελέτη της σύνθετης στρωματογραφίας σε μικροδείγματα, σταθεροποίηση του ξύλου, στερέωση της προετοιμασίας και της ζωγραφικής, μηχανική αφαίρεση επιζωγραφίσεων μέσω μικροσκοπίου σε βάθος μέχρι και 8 επάλληλων στρωμάτων, αποσύνδεση επιμέρους τμημάτων, απομάκρυνση των νεότερων καρφιών και σταθεροποίηση των σωζόμενων αρχικών, επανασύνδεση μελών και σπασμένων τμημάτων και τεκμηρίωση των διαδικασιών. Η μουσειακή αισθητική αποκατάσταση, με δεδομένες τις εκτεταμένες απώλειες ή και τον εντοπισμό σπαραγμάτων μόνο από τα αρχικά χρώματα, αποδίδει μοιραία το γλυπτό με αρκετές επιφάνειες εκτεθειμένου ξύλου, με μεγαλύτερη όμως συνέπεια ως προς τη σύλληψη του λαϊκού τεχνίτη για τη νεανική, γυναικεία  μορφή, που είναι και η επικρατέστερη στα νεότερα ακρόπρωρα: ζωηροί τόνοι στη φορεσιά (πορτοκαλί, ώχρα, πράσινο, κόκκινο και σκούρο μπλε)  ωχρορόδινο δέρμα, τα δυο χέρια κοσμημένα με περικάρπιο, το αριστερό κινημένο, να δείχνει την πορεία ευθεία μπροστά, όμορφο πρόσωπο, κατάμαυρα κυματιστά μαλλιά, πιασμένα με ταινία, το χρώμα των ματιών -δυστυχώς- οριστικά χαμένο. Επόμενο, σύντομο ταξίδι της, η οίκαδε επιστροφή. Καλό της κατευόδιο…

Final (?) destination for the wood carved feminine figure – once a figurehead, now a decorative statue in a private collection – the conservation laboratory of the Benaki Museum, where it arrived in need of urgent treatment, in January 2015. Almost life sized, constructed of a single pine log, with the addition of the arms and the edges of the fluttering dress, this painted figure an adornment to the keel has traveled the seas for many decades, a symbol of good fortune for the ship, the crew and its cargo. Numerous wears and fractures, tentatively or flimsily repaired and successive layers of color, contemporary to each repair and re – painting of the ship, bear proof of the figures rough life and the painstaking efforts of the ship master to keep her seaworthy and, if possible, indestructible in time. Up to eleven paint layers were detected during conservation treatment, spanning in color to fit the taste of each era. The three, most recent, interventions (scarlet, pink, gold and silver shades on the draperies and the hair as well as the strengthening of joints with industrially made nails) date from the second half of the 20th c., while it still remains unknown when and why this adornment was detached from the keel, to land permanently ashore. More than 1000 hours of treatment and restoration, exploitation of most of the laboratories equipment and the joint efforts of a team of six conservators – seniors and interns –  was necessary. The procedure which took many months to complete will hopefully prove worthy to the efforts of the myriad of unknown hands that took care of Her in the past. The treatment involved: meticulous study of the stratigraphy of the paint films for which the preparation of micro samples was required, stabilization of the wood, consolidation of the ground and the paint layers, mechanical removal of up to eight subsequent layers of overpaintings, detachment of certain wood members, removal of the contemporary nails and stabilization of the old ones, re-joining of the parts and documentation of the procedure. The restoration, due to the extensive losses and the detection of only fragments of the initial colors, has lead to a sculpture with extensive areas of revealed bare wood but more consistent to the intention of the folk craftsman and his perception regarding the young female figure which is the one prevailing in figureheads of latter years: lively shades for the draperies (orange, ochre, green red and dark blue), ochre-reddish skin, the hands adorned with bracelets, the left raised to indicate the tack ahead, a pretty face, black wavy hair held back with a ribbon, the color of the eyes – unfortunately – forever lost. Her next, short trip will be the return home. Farewell…

carved-feminine-figure-02carved-feminine-figure-01

carved-feminine-figure-05carved-feminine-figure-06carved-feminine-figure-07carved-feminine-figure-08

Συντήρηση της εικόνας της Γέννησης του 15ου αιώνα | Conservation of the Nativity (15th c.)

Η συντήρηση της εικόνας της Γέννησης (Volpi) Αρ. Ευρ. 48714, Κωνσταντινουπολίτη ζωγράφου, του α’ τετάρτου του 15ου αι., από τη συλλογή Ανδρεάδη, ολοκληρώθηκε στα εργαστήρια, το 2012 με αφορμή την παρουσίασή της στην έκθεση Ουρανός και γη. Η τέχνη του Βυζαντίου από τις ελληνικές συλλογές.
Πέραν της σταθεροποίησης των χρωματικών στρωμάτων και της αφαίρεσης πολλαπλών στρωμάτων βερνικιών, που αλλοίωναν το έργο σε μεγάλο βαθμό, οι εργασίες επικεντρώθηκαν στην συστηματική μελέτη, καταγραφή και τελικώς στην αφαίρεση μέρους των πολλαπλών επεμβάσεων συμπλήρωσης που είχαν γίνει, σε διάφορες εποχές.
Η χρωματική και συνθετική αποκατάσταση της παράστασης, έγιναν με σεβασμό στην αρχική πρόθεση του ζωγράφου, με δεδομένη επίσης και την πορεία του έργου στο χρόνο. Σε εξέλιξη βρίσκεται η καταγραφή της τεχνικής και η ανάλυση των υλικών κατασκευής της εικόνας σε συνεργασία με το Διαγνωστικό Κέντρο Έργων Τέχνης του Ιδρύματος Ορμύλια.

The conservation of the Nativity (internationally known as the Volpi Nativity) Inv No. 48714, work of a Constantinopolitan artist of the first half quarter of the 15th c. from the Andreadis collection, was carried out and completed in 2012, on the occasion of its presentation in the exhibition Heaven and Earth. The art of Byzantium from Greek collections.
In addition to the extensive consolidation of paint film and the removal of successive layers of varnish coatings, which altered the painting significantly, the main bulk of work focused on the thorough study, recording and, in the end, partial removal of the successive fillings and over paintings, done during the various old conservation attempts.
Restoration was carried out primarily with respect to the artist’s intentions but also taking into account inevitable alterations and impact of time.
The recording of the technique and the analysis of the materials of the painting are still being carried out, in collaboration with the Art Diagnosis Center of the Ormylia Foundation.

The Nativity (Volpi) before conservation  The Nativity (Volpi) 01 Vis FCIR The Nativity (Volpi) 02 Vis IR  The Nativity (Volpi) 03 UVf The Nativity (Volpi) 1 cross section The Nativity (Volpi) cross section 8 vis-uv The Nativity (Volpi) wood The Nativity (Volpi) after conservation

Συντήρηση μεταλλικού δίσκου σερβιρίσματος του 19ου αιώνα.

Συντήρηση μεταλλικού δίσκου σερβιρίσματος του 19ου αιώνα (συλλογή Τ. Στέα).

Η συντήρηση περιελάμβανε μηχανικό καθαρισμό, σταθεροποίηση των προϊόντων διάβρωσης του σιδήρου, αποκάλυψη της επάργυρης χάλκινης στεφάνης του δίσκου και των λαβών με χημικό καθαρισμό. Επίσης αφαίρεση της εκτεταμένης επιζωγράφισης με πράσινο και μαύρο χρώμα και αισθητική αποκατάσταση στις περιοχές των φθορών με τόνους κοντινούς προς αυτούς της αρχικής ζωγραφικής.

Tray 01 Before conservation Tray 01 After conservation Tray 01 Before-Stage conservation detail

Λατρεία και προσκυνήματα μετά την Άλωση μέσα από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη | Worship and Shrines after the Fall of Constantinople : From the Benaki Museum Collections

Σχεδιασμός και ανάρτηση των αντικειμένων της έκθεσης Λατρεία και προσκυνήματα μετά την Άλωση μέσα από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη που διοργάνωσε το Μουσείο Μπενάκη σε συνεργασία με το  Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών.

Πολυμελής ομάδα από το Τμήμα Συντήρησης και τη Βυζαντινή Συλλογή του Μουσείου Μπενάκη μετέβησαν στους Δελφούς για την προετοιμασία της έκθεσης.

Επιμέλεια: Αναστασία Δρανδάκη, Σχεδιασμός: Βασίλης Πασχάλης

Exhibition design and installation of the works for the exhibition, Worship and Shrines after the Fall of Constantinople : From the Benaki Museum Collections. The exhibition presents the Greek religious painting and liturgical vessels between East and West, the local cults and the shrines, from the fifteenth to the nineteenth century.

Curated by: Anastasia Drandaki, Exhibition design: Vassilis Paschalis

http://www.benaki.gr/index.asp?lang=gr&id=20205&sid=1063

Delfi 01  Delfi 03 Delfi 04 Delfi 05 Delfi 07 Delfi 06Delfi 3D

Ομιλίες στο Διεθνές Συμπόσιο με αφορμή την έκθεση «Χειρ Αγγέλου»

Στο Διεθνές Συμπόσιο που οργανώθηκε στο πλαίσιο της έκθεσης ΄Χειρ Αγγέλου΄ 1400 – 1450: Η καλλιτεχνική παραγωγή στην Κωνσταντινούπολη, τη Βενετία και τη βενετοκρατούμενη Κρήτη, έγιναν οι εξής ομιλίες από το Τμήμα Συντήρησης:

  • Σ. Στασινόπουλος: Συντηρώντας την εικόνα του αγίου Νικολάου του ζωγράφου Αγγέλου.
  • Χ. Βουρβοπούλου, Ε. Βρανοπούλου, Α. Καλλιγά, Κ. Μιλάνου: Τεχνολογική εξέταση κρητικών εικόνων (τέλη 14ου – μέσα 15ου αι.).

http://www.benaki.gr/index.asp?lang=gr&id=203000001&sid=982

https://plus.google.com/u/0/photos/103022732024519677612/albums/5823936130984278593

P1030535 P1030518

Ομιλία με αφορμή την έκθεση «Χειρ Αγγέλου. Ένας ζωγράφος στη βενετοκρατούμενη Κρήτη»

Με αφορμή την έκθεση «Χειρ Αγγέλου». Ένας ζωγράφος στη βενετοκρατούμενη Κρήτη, πραγματοποιήθηκαν διαλέξεις σχετικές με το έργο του ζωγράφου. Το Τμήμα Συντήρησης συμμετείχε με την ομιλία:

Χ. Βουρβοπούλου, Ε. Βρανοπούλου, Α. Καλλιγά, Κ. Μιλάνου: Εικόνες με την υπογραφή Χειρ Αγγέλου: Παρατηρήσεις σχετικές με το ζωγραφικό τρόπο, την τεχνική και τα υλικά κατασκευής.

Εικόνες με την υπογραφή ‘Χειρ Αγγέλου’. Η τεχνική ενός Κρητικού ζωγράφου του 15ου αιώνα

Οι Κ. Μιλάνου, Χ. Βουρβοπούλου, Λ. Βρανοπούλου και Α. Καλλιγά είχαν την επιμέλεια της έκδοσης του συλλογικού τόμου Εικόνες με την υπογραφή ‘Χειρ Αγγέλου’ στον οποίο παρουσιάζονται αναλύσεις της τεχνικής και των υλικών των έργων του Αγγέλου.

Κ. Μιλάνου, Χ. Βουρβοπούλου, Λ. Βρανοπούλου και Α. Καλλιγά (2008). «Η τεχνική της ζωγραφικής του Αγγέλου. Καταγραφή της κατασκευής των υλικών και του ζωγραφικού τρόπου επτά ενυπόγραφων εικόνων», στο Εικόνες με την υπογραφή ‘Χειρ Αγγέλου’. Αθήνα: Μουσείο Μπενάκη. 19-113

ISBN 978-960-476-016-9

http://www.benaki.gr/index.asp?lang=gr&id=50501&sid=605

DSC_7543Εικ1a Εικ58aΕικ64 Εικ32

Η μελέτη των εικόνων με υπογραφή του Εμμανουήλ Λαμπάρδου με τη συμβολή της τεχνικής εξέτασης

Στο συνέδριο της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας παρουσιάστηκαν τα αποτελέσματα των αναλύσεων των υλικών και της τεχνικής κατασκευής σε πέντε έργα που φέρουν την υπογραφή του Εμμανουήλ Λαμπάρδου και ανήκουν στο Μουσείο Μπενάκη. Οι αναλύσεις που πραγματοποιήθηκαν περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων την παρατήρηση σε ακτινοβολίες από το υπεριώδες έως το υπέρυθρο, την ανάλυση με ηλεκτρονική μικροανάλυση (SEM-EDX) στρωματογραφικών τομών και τον εκλεκτικό χρωματισμό.

Δρανδάκη Α., Βρανοπούλου Λ., Καλλιγά Α., 2000. «Η μελέτη των εικόνων με υπογραφή του Εμμανουήλ Λαμπάρδου στο Μουσείο Μπενάκη με τη συμβολή της τεχνικής εξέτασης» στο Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, Περίοδος Δ΄ Τόμος ΚΑ΄. Αθήνα: Χ.Α.Ε. 189-220
Lambardos St.Cathrin Vis_UVf_IR FCIR Lambardos St.Cathrin_rackingLambardos signaturesLambardos wood_cs