Η συντήρηση μιας εικόνας του 16ου αι. με τον άγιο Νικόλαο | Α Greek icon of St. Nicholas.

Ελληνική η παράσταση, άγνωστη η προέλευση, βενετσιάνικο το πλαίσιο, ματαιωμένη(:) η πρώτη παραγγελία και ο δεύτερος(;) ζωγράφος… βιαστικός! Η συντήρηση μιας ταξιδεμένης εικόνας του 16ου αι. με τον άγιο Νικόλαο, γρίφοι τεσσάρων αιώνων και σύγχρονα σενάρια…

Το ιδιαίτερο αυτό έργο, μια εικόνα του Αγίου Νικολάου σε περίτεχνο, ξυλόγλυπτο πλαίσιο (διαστ.38 x 30 x 3 εκ.), συντηρήθηκε στα εργαστήρια του μουσείου, σε δύο φάσεις: Η πρώτη πραγματοποιήθηκε το 2015, είχε ως στόχο να διασώσει το έργο από την κατάρρευση: το αποσαθρωμένο ξύλο εμποτίστηκε και απεντομώθηκε, τα αποχωρισμένα λεπτά του τμήματά ενισχύθηκαν, συγκολλήθηκαν και εν τέλει προσαρμόσθηκαν σε ένα σταθερό αδρανές υπόβαθρο, από plexiglass, μέσω ενός σύνθετου συστήματος περικοχλίων και ελατηρίων πιέσεως, που τα συγκρατεί στη σωστές θέσεις. Στη δεύτερη επέμβαση που έγινε το 2017, στερεώθηκαν τα αποκολλημένα τμήματα ζωγραφικής και προετοιμασίας και αφαιρέθηκαν τα τρία, εξαιρετικά οξειδωμένα στρώματα βερνικιών που κάλυπταν ανομοιόμορφα τη ζωγραφική και το πλαίσιο. Το εκτεταμένο δίκτυο βαθιών ρωγμών στο κεντρικό διάχωρο, έχει αποδομήσει την ενότητα της μορφής, ενώ δραστικότατες απόπειρες καθαρισμού κατά το παρελθόν, έχουν καταστρέψει για πάντα τις λεπτές πινελιές των επιφανειακών ζωγραφικών στρωμάτων. Σε επιλεγμένες φθορές έγινε χρωματική συμπλήρωση, με στόχο κυρίως, την αποκατάσταση της αναγνωσιμότητας της κυριολεκτικά κατακερματισμένης μορφής του Αγίου Νικολάου.

Όσο περίπλοκα ήταν τα ζητήματα συντήρησής του, άλλο τόσο σύνθετα και εν πολλοίς αναπάντητα, ήταν και τα ερωτήματα που εγείροντο κατά τη διάρκεια των εργασιών και της τεχνολογικής μελέτης του έργου. Τα κατασκευαστικά στοιχεία και ο ζωγραφικός τρόπος μαρτυρούν με ασφάλεια, δύο φάσεις ζωής του έργου, με σημαντική χρονική απόσταση μεταξύ τους. Πρώτο κατασκευάζεται και χρυσώνεται το σύνθετο πλαίσιο, στη μορφή του μικρού αλταρίου (tabernacle frame) προοριζόμενο να δεχθεί στο κεντρικό, τετράγωνο διάχωρο, μία κυκλική σύνθεση (tondo). Πέραν του κεντρικού, λεπτού τμήματος ξύλου, το πλαίσιο έχει διαμορφωθεί από επάλληλα, λεπτά και επιμήκη τμήματα, στερεωμένα με άφθονους ξύλινους, κυλινδρικούς συνδέσμους και με σιδερένια καρφιά. Η ανάγλυφη διακόσμησή του, φέρει όλα τα χαρακτηριστικά της ιταλικής τεχνικής pastiglia (απουσία υφάσματος, διπλό στρώμα γύψου και κόλλας, χονδρόκοκκο το πρώτο και λεπτόκοκκο το επιφανειακό, καστανοκόκκινο αμπόλι και στιλβωτά φύλλα χρυσού). Οι εμπίεστοι βλαστοί επίσης και οι στικτοί ρόμβοι στις επίπεδες, χρυσωμένες επιφάνειες, το συνδέουν άμεσα στυλιστικά, με βενετσιάνικα πλαίσια του α΄μισού του 16ου αιώνα, δημοφιλή για έργα ιδιωτικής λατρείας. Το πλαίσιο μπορεί να κατασκευάστηκε ή και να ταξίδεψε, σαν εμπορικό προϊόν, από την περιοχή του Veneto, ενώ δεν μπορούν να αποκλεισθούν και άλλα κέντρα, μεγάλης παραγωγής ζωγραφικών έργων κατά το 16ο αι., όπως η Κρήτη. Για άγνωστο σήμερα λόγο (ακύρωση της αρχικής παραγγελίας; αθέτηση των συμφωνημένων από το ζωγράφο; μη προτίμησή του πλαισίου από κανέναν παραγγελιοδότη;) το κεντρικό διάχωρο, δε ζωγραφίστηκε ποτέ στην πρώτη αυτή φάση, όπως αδιαμφισβήτητα απέδειξε η ακτινογράφηση (κάτω από τη μορφή του αγίου Νικολάου, δεν καταγράφονται προγενέστερα ζωγραφικά στρώματα). Στη συνέχεια το πλαίσιο πρέπει να φυλάχθηκε για μεγάλο διάστημα, παρουσιάζοντας όμως φθορές, όπως η απώλεια των δύο κιονίσκων που αρχικά το πλαισίωναν εκατέρωθεν. Οι λόγοι που δικαιολογούσαν τη φύλαξη ενός τέτοιου αζωγράφιστου πλαισίου, είναι όχι μόνο η χρηματική του αξία ως ξυλείας, κατασκευής και φύλλων χρυσού, αλλά μαζί με το πρακτικό του μέγεθος και η πιθανότητα να αξιοποιηθεί για μια άλλη παραγγελία.

Παράδειγμα αποτελεί μία σχετική μαρτυρία, μεταξύ πολλών που αφορούν κρητικούς ζωγράφους του 16ου αι., στα αρχεία των νοταρίων του Χάνδακα και της Βενετικής διοίκησης του νησιού, σώζεται σε έγγραφο της 5ης Ιουλίου 1581: ο γνωστός ζωγράφος Γεώργιος Κλόντζας υποχρεώνεται με διαταγή του Δούκα να επιστρέψει στον παραγγελιοδότη του ser Piero Lando, το «σφαλιστάρι», το τρίπτυχο δηλαδή, από ξύλο καρυδιάς – la gesiolla de noghera in greco chiamato sfalistari – που είχε παραλάβει για να το ζωγραφίσει, αλλά τελικά δεν ζωγράφισε τίποτε. Διαφορετικά, θα πρέπει να πληρώσει 16 υπέρπυρα για την αξία του. (Μ. Κωνσταντουδάκη, Νέα έγγραφα για ζωγράφους του Χάνδακα από τα αρχεία του Δούκα και των νοταρίων της Κρήτης, Θησαυρίσματα, τ. 14,1977, σελ. 168-9,192-3). Από το συμβόλαιο αυτό, προκύπτει όχι μόνο η αξία του διαμορφωμένου τριπτύχου σε υπέρπυρα και το είδος του ξύλου αλλά και η πληροφορία ότι ο Piero Lando το είχε παραλάβει προηγουμένως – από έναν ξυλογλύπτη(;) από άλλο εργαστήριο ζωγραφικής ή ίσως και από κάποιον έμπορο – και το παρέδωσε έτοιμο στο ζωγράφο.

Αρκετά χρόνια μετά, δεκαετίες πιθανότατα, έρχεται η στιγμή να αξιοποιηθεί το όμορφο πλαίσιο για πρώτη φορά(;) ή για μια νέα παραγγελία: θα ζητηθεί μια εικόνα του Αγίου Νικολάου ημίτομου, με το βυζαντινό τρόπο και με την ελληνική επιγραφή ‘ο άγιος Νικόλαος’… Σχετικά με το γεωγραφικό χώρο που βρίσκεται τότε το έργο, ή για την ταυτότητα του αναθέτη, μόνο εικασίες μπορούν να διατυπωθούν. Εικονογραφικά και τεχνοτροπικά, η ζωγραφική της μορφής του δημοφιλούς, θαλασσινού αγίου, μετωπικού με κλειστό ευαγγέλιο, εγγράφεται στην τυποποιημένη πλέον, παραγωγή των ελλήνων ζωγράφων, του ύστερου 16ου αιώνα. Ήταν άραγε κατεπείγουσα η παραγγελία εξαιτίας κάποιου επικείμενου, θαλάσσιου και επικίνδυνου ταξιδιού του παραγγελιοδότη; Ή μήπως είχε ταπεινό κόστος, μια τιμή «ευκαιρίας», γιατί το κομψό πλαίσιο ήταν πια παλαιομοδίτικο και σε δεύτερη χρήση; Η ομολογουμένως πλημμελής εργασία του ζωγράφου, εφόσον μπορούμε να τον κρίνουμε μετά τέσσερεις και πλέον αιώνες, φανερώνει είτε ότι βιαζόταν πολύ, ή/και ότι δεν ήταν καθόλου εξοικειωμένος με τη μορφή του παλιού, περίτεχνου πλαισίου: το νέο, παχύ στρώμα προετοιμασίας γύψου που προσέθεσε στο κεντρικό διάχωρο, σε κυκλικό σχήμα, εξαιρώντας τις γωνίες, έχει αδρή επιφάνεια, καλύπτει πρόχειρα παλιές φθορές ενώ το υλικό έχει τρέξει στις δύο κάθετες πλευρές του πλαισίου. Η μορφή του Αγ. Νικολάου επιπλέον, χαράχθηκε ως προσχέδιο, πρώτα ανεστραμμένη και μετά διορθώθηκε στη σωστή, ως προς το πλαίσιο, θέση. Ο ζωγράφος σκέφθηκε αρχικά να αξιοποιήσει την εμπίεστη διακόσμηση με ελισσόμενους βλαστούς, των 4 γωνιαίων τριγώνων και να μην τα καλύψει με προετοιμασία, εν τέλει όμως τα επιζωγράφισε με πράσινο χρώμα και λευκά φυτικά κοσμήματα. Υπολείμματα από το ίδιο σκουροπράσινο χρώμα, ολόγυρα στο πλαίσιο, φανερώνουν ότι σε αυτή τη φάση, δέχθηκε μια πρόσθετη, γραπτή διακόσμηση, πάνω από το παλιό φύλλο χρυσού και στις θέσεις των δύο χαμένων κιονίσκων, που δεν θεωρήθηκε απαραίτητο να αντικατασταθούν με νέους. Ότι και αν συνέβη τότε, ο νέος κάτοχος του έργου όπως και οι μετέπειτα, σίγουρα φρόντισαν για την καλή διατήρηση του, όπως αποδεικνύουν τα τρία, οξειδωμένα στρώματα βερνικιών που το κάλυπταν και οι απόπειρες – δραστικών δυστυχώς – καθαρισμών τους, με στόχο να διακρίνεται η μορφή του προστάτη άγιου.

Πίσω στο σήμερα… μετά την ολοκλήρωση των εργασιών συντήρησης, ο θαλασσινός άγιος Νικόλαος αναχώρησε, με πτήση αυτή τη φορά, προς το νέο – ή το γενέθλιο άραγε(;) – τόπο του, την Ιταλία, προστατευμένος σε ειδική για τα έργα τέχνης, συσκευασία και εφοδιασμένος με τα απαραίτητα πιστοποιητικά του ελληνικού κράτους. Εκεί πρόκειται να διανύσει και άλλες δεκαετίες, του 21ου ήδη αιώνα, σιωπώντας βέβαια πάντα, για τις φουρτούνες και τα αινίγματα των πρώτων αιώνων της ζωής του.

Α Greek icon of St. Nicholas in a Venetian tabernacle frame. Restoration and history issues.

This privately owned, richly ornamented icon of unknown provenance was brought to the Benaki Conservation Laboratory in 2015, in need of urgent care. The treatment took place in two successive phases, the first focused on documentation, consolidation and structural issues and the second on cleaning and restoration. The consolidation of loose and unstable parts of the relief decoration, the paint layers and the fragmented and severely weakened by insect infestation wooden support was the first priority. The board fragments were then joined and held securely in place on a specially designed, inert mount. The cleaning of the three, successive layers of darkened varnish coatings, the restoration and further documentation relating to materials and technique, followed in 2017. Despite the fact that the original vertical pilasters or colonnettes are lost, the tabernacle frame, with its gilded, floral, pastiglia (raised patterns made of coarse and thin gesso layers) and punched decoration, seem Venetian in origin, in a taste typical for private devotional images made in Italy in the early 16th c. In contrast, the figure of St Nicholas is certainly the work of an artist familiar with the Byzantine imagery. As revealed by X-ray images, the central tondo bore no traces of an original painting. The frame might have been left aside in the workshop, sold or transported far away from Veneto and, possibly decades later, commissioned to an artist who produced a work in the greek style of the late 16th c. The icon of St Nicholas, with the saint’s name written in greek and the Italian frame, now in second use, is certainly a work of a highly decorative effect. In terms of style and iconography, St. Nicholas is fully coherent with works of mass production, prepared in workshops of greek masters, active in the Mediterranean during the late 16th and early 17th c. who were capable of producing works of alla greca e latina styles, appropriate for their multiethnic clientele. However and despite all the technical data gathered during documentation, tracing the icons’ true history and “adventures” still remains speculative. In December 2017 the icon, progressing through the 5th c. of its lifetime, restored and in a stable condition, was transported back to Italy – its place of origin, in a never ending adventure.



Τρεις μορφές ‘ξαναβλέπουν’ το φως | Three figures are brought to light

2161133-ir02

Η υπέρυθρη ανακλαστογραφία, μια από τις σημαντικότερες μη- καταστρεπτικές μεθόδους εξέτασης ζωγραφικών έργων, είναι ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο στα χέρια των συντηρητών καθώς επιτρέπει την ανίχνευση αρχικών ζωγραφικών στρωμάτων που έχουν καλυφθεί από μεταγενέστερες επεμβάσεις. Η μέθοδος προσφέρει ανεκτίμητες πληροφορίες που αξιοποιούνται κατά τη συντήρηση, συχνά συμβάλλοντας στην αποκατάσταση της εικονογραφίας.

2161133-vis-ir-bef

Η περίπτωση του τριπτύχου είναι χαρακτηριστική. Οι τρείς μορφές αγίων που κοσμούσαν την κάτω ζώνη του κεντρικού τμήματος είχαν σημαντικά φθαρεί και σε παλαιότερη προσπάθεια ‘καλλωπισμού’ του, καλυφθεί  εξολοκλήρου με καστανό χρώμα. Πολλά επίσης από τα περιγράμματα των προσώπων και ορισμένες λεπτομέρειες της σύνθεσης, όπως τα σκεύη του τραπεζιού στη σκηνή της Φιλοξενίας του Αβραάμ, είχαν τονισθεί με μαύρο.

Μετά την απομάκρυνση των επιζωγραφίσεων και παρά την αποσπασματική διατήρησή τους οι μορφές των Τριών Ιεραρχών συμπληρώνουν πλέον αρμονικά τη σύνθεση και επιτρέπουν την ορθότερη ανάγνωση του ιδιαίτερα διακοσμητικού αυτού έργου.

2161133-after

Infrared reflectography, one of the most important forms of non-invasive examination of paintings, is a very useful tool in the hands of conservators often revealing original paint layers that have been covered by latter interventions. The technique provides invaluable information which is exploited during conservation treatment and significantly contributes towards the restoration of the iconography.

This triptych provides a good example. The three busts, originally set in the lower tier of the central leaf, had been severely damaged and then covered with a thick layer of brown paint. Many outlines of the faces and certain details, such as the bowls and the vessels standing on the table in the scene of the Hospitality of Abraham, had also been highlighted in black at that time.

After the removal of the repaints and despite the fragmental state of the busts, the Three Hierarchs, complete the synthesis in a harmonious manner and provide a better understanding of this highly decorative work.

Παναγία Βρεφοκρατούσα | Virgin holding the Christ Child

Η τρίπτυχη εικόνα έχει κεντρικό θέμα την Παναγία Βρεφοκρατούσα «Ρόδο το Αμάραντο», ενώ τα δύο φύλλα φέρουν εσωτερικά παραστάσεις του Ιωάννη Χρυσοστόμου και του Αγίου Γεωργίου το αριστερό και του Αγίου Νικολάου και του Αγίου Δημητρίου το δεξί. Οι εξωτερικές όψεις στις πόρτες διακοσμούνται με χοντροκόκκινο χρώμα και με παράσταση των συμβόλων του μαρτυρίου του Χριστού. Η εικόνα είναι ζωγραφισμένη με την τεχνική της αυγοτέμπερας, σε λεπτή προετοιμασία γύψου με ζωική κόλλα, πάνω σε ξύλινο φορέα με χρυσό κάμπο και κατά περιοχές με φύλλο ασημιού. Η εικόνα πλαισιώνεται με σκαλισμένη κορνίζα ενσωματωμένη στο ξύλινο υπόβαθρο όπου διακοσμείται με στιλβωτό χρυσό. Η εικόνα είχε συντηρηθεί παλαιότερα, με ακατάλληλη μέθοδο, γεγονός που είχε δημιουργήσει επιπρόσθετα προβλήματα στο έργο. Έτσι είχαν επικαλυφθεί αυθεντικά τμήματα της ζωγραφικής, ενώ για τη στερέωση των μεταλλικών συνδέσμων είχε χρησιμοποιηθεί εποξειδική ρητίνη. Η ζωγραφική καλυπτόταν από ελαφρά οξειδωμένο βερνίκι με τοπικά παλαιότερα έντονα οξειδωμένα βερνίκια και επικαθήσεις. Πραγματοποιήθηκαν λήψεις στο υπέρυθρο και υπεριώδες φάσμα, ακτινογραφίες, καθώς μελέτη της στρωματογραφίας της ζωγραφικής. Από την εξέταση του έργου προέκυψαν οι επεμβάσεις καθώς και το αρχικό σχέδιο του καλλιτέχνη το οποίο έχει γίνει με πινέλο. Από τη στρωματογραφική εξέταση της ζωγραφικής επιβεβαιώθηκε η τοπική ύπαρξη δύο ζωγραφικών στρωμάτων στην περιοχή των δύο χερουβίμ, καθώς στην εξωτερική πλευρά των δύο φύλλων. Το ξυλόγλυπτο πλαίσιο της εικόνας διατηρούσε δύο επάλληλες στρώσεις στιλβωτού χρυσού. Κατά την παλαιότερη συντήρηση του έργου, η τελευταία ζωγραφική στρώση είχε αφαιρεθεί και μόνο κάποια ίχνη αυτής μαρτυρούσαν την ύπαρξη της. Οι εργασίες αποκατάστασης του ξύλινου φορέα περιελάμβαναν την αφαίρεση των παλαιότερων συμπληρώσεων από κεριά και κόλλες, ενώ οι ρωγμές  σταθεροποιήθηκαν με πολυβινυλική ρητίνη. Από τη ζωγραφική επιφάνεια αφαιρέθηκαν με χημικό τρόπο όλα τα παλαιότερα βερνίκια, οι επικαθήσεις, καθώς και όλες οι νεότερες επεμβάσεις. Έγιναν όλες οι απαραίτητες στερεώσεις και συμπληρώσεις της προετοιμασίας και του ζωγραφικού στρώματος και τέλος έγινε αισθητική αποκατάσταση  και τοποθετήθηκε ακρυλική προστατευτική ρητίνη με ψεκασμό. Κύριος στόχος ήταν η συντήρηση και σταθεροποίηση της κατάστασης διατήρησης του έργου. Επιπλέον, διατηρηθήκαν και αναδείχτηκαν τα ιστορικά στοιχεία του έργου όπως η παρουσία δύο χρωματικών στρωμάτων όπου αυτά διατηρούνται μέχρι σήμερα.

The triptych icon representing the Virgin “the Unfading Rose with saints”, made by egg tempera on wood with gesso preparation, the background was decorated with gold gilding and on some areas with silver leaf. On the outer face of the door panels display a painted Greek cross framed by the inscription IC XC NI KA (Jesus Christ is victorious). On the inner face are figures of St. John Chrysostom and St. George (left) and St. Nicholas and St. Demetrios (right). On the main panel a carved frame, decorated with vegetal motifs encloses the representation of the Virgin and Child, in the iconographic type as the Unfading Rose. The icon had been restore in past treatment but with out stabilizing the preservation condition. The main problem in works of art, which have been restored in the past and need further conservation work, is the unknown nature of the conservation materials used. This article gives a detailed presentation of the methodology used to examine earlier conservation work on a Byzantine icon, using non-destructive methods (Ultra Violet and Infra Red photography, X-radiography) and describes the problems encountered in re-conserving this artefact. Knowledge of the conservation materials and conservation methods used in the past treatment were necessary in order to restore and stabilize the object.

icon-02-before icon-02-uvr icon-02-vis_ir icon-02-xray icon-02-stage icon-02-after icon-02-before_after

Η Παναγία Βρεφοκρατούσα από τη συλλογή Βαλαδώρου | The Virgin and Child from the Valadoros Collection

Η εικόνα (αρ. ευρ. 46165) που προέρχεται από τα Επτάνησα και χρονολογείται γύρω στο 1700, είχε διαχωριστεί σε δύο μέρη με αποτέλεσμα να έχουν χαθεί σημαντικά τμήματα ζωγραφικής. Κατά τη συντήρηση στερεώθηκε η προετοιμασία, ενώθηκε ο ξύλινος φορέας, αποκαταστάθηκε η φυσική του καμπυλότητα και απομακρύνθηκε το οξειδωμένο βερνίκι, αποκαλύπτοντας την όμορφα κοσμημένη εσωτερική πλευρά του μαφορίου. Έγινε εκτεταμένη συμπλήρωση κατά μήκος της ρωγμής και αισθητική αποκατάσταση ενός τόνου.
Η εικόνα παρουσιάζεται στην έκθεση Ένας συλλέκτης στην Αθήνα του 20ου αιώνα: Η δωρεά Βαλαδώρου στο Μουσείο Μπενάκη, από 12/11/15 έως 24/01/16 στο κεντρικό κτήριο.

The icon (inv. no 46165) from the Ionian Islands, dating ca. 1700, was broken in two and had suffered severe losses of ground and paint film.
The conservation treatment included consolidation, the joining and restoration of the natural curve of the wooden panel and the removal of the old varnish coating which completely hid the beautifully ornamented inner side of the maforion. Losses along the vertical break were filled in and restored with single tone retouching.
The icon is temporarily displayed in the exhibition Collecting Art in 20th – Century Athens: The Valadoros Collection at the Benaki Museum from 12/11/15 to 24/01/16, main building.

46165 Vis_IR 46164 Stages

Η εικόνα της Υπαπαντής από τη συλλογή Βαλαδώρου | Conservation of the Presentation of Christ from the Valadoros Collection

Στην εικόνα της Υπαπαντής (αρ. ευρ. 46217) από τη συλλογή Βαλαδώρου, εφαρμόστηκαν, πριν τη συντήρηση, βασικές αναλυτικές τεχνικές όπως παρατήρηση σε μήκη κύματος από το υπεριώδες μέχρι το κοντινό υπέρυθρο (365-1100nm) και λήψη, επεξεργασία και παρατήρηση δειγμάτων χρωματικού στρώματος. Οι εργασίες συντήρησης περιελάμβαναν τη στερέωση του χρωματικού στρώματος, την αφαίρεση του οξειδωμένου βερνικιού, συμπληρώσεις προετοιμασίας σε επιλεγμένες περιοχές και αισθητική αποκατάσταση

In the icon of the Presentation of Christ (inv. no 46217) originating from the Valadoro’s Collection, basic analytical techniques such as: observation under selected wavelengths of light, from the ultraviolet to the near-infrared (365-1100nm) and sampling and examination of paint layers, were carried out prior to planning the conservation treatment scheme. The actual treatment included the consolidation of paint film, the removal of the oxidized varnish coating, the filling in of selected areas and restoration.46217 Before conservation46217 FCIR UVf 46217 Vis IR datail 46217 Raking-Vis 46217 Cross section 02 500X 46217 Cross section 01 100X 46217 During cleaning detail 46217 After conservation

 

Συντήρηση της εικόνας της Γέννησης του 15ου αιώνα | Conservation of the Nativity (15th c.)

Η συντήρηση της εικόνας της Γέννησης (Volpi) Αρ. Ευρ. 48714, Κωνσταντινουπολίτη ζωγράφου, του α’ τετάρτου του 15ου αι., από τη συλλογή Ανδρεάδη, ολοκληρώθηκε στα εργαστήρια, το 2012 με αφορμή την παρουσίασή της στην έκθεση Ουρανός και γη. Η τέχνη του Βυζαντίου από τις ελληνικές συλλογές.
Πέραν της σταθεροποίησης των χρωματικών στρωμάτων και της αφαίρεσης πολλαπλών στρωμάτων βερνικιών, που αλλοίωναν το έργο σε μεγάλο βαθμό, οι εργασίες επικεντρώθηκαν στην συστηματική μελέτη, καταγραφή και τελικώς στην αφαίρεση μέρους των πολλαπλών επεμβάσεων συμπλήρωσης που είχαν γίνει, σε διάφορες εποχές.
Η χρωματική και συνθετική αποκατάσταση της παράστασης, έγιναν με σεβασμό στην αρχική πρόθεση του ζωγράφου, με δεδομένη επίσης και την πορεία του έργου στο χρόνο. Σε εξέλιξη βρίσκεται η καταγραφή της τεχνικής και η ανάλυση των υλικών κατασκευής της εικόνας σε συνεργασία με το Διαγνωστικό Κέντρο Έργων Τέχνης του Ιδρύματος Ορμύλια.

The conservation of the Nativity (internationally known as the Volpi Nativity) Inv No. 48714, work of a Constantinopolitan artist of the first half quarter of the 15th c. from the Andreadis collection, was carried out and completed in 2012, on the occasion of its presentation in the exhibition Heaven and Earth. The art of Byzantium from Greek collections.
In addition to the extensive consolidation of paint film and the removal of successive layers of varnish coatings, which altered the painting significantly, the main bulk of work focused on the thorough study, recording and, in the end, partial removal of the successive fillings and over paintings, done during the various old conservation attempts.
Restoration was carried out primarily with respect to the artist’s intentions but also taking into account inevitable alterations and impact of time.
The recording of the technique and the analysis of the materials of the painting are still being carried out, in collaboration with the Art Diagnosis Center of the Ormylia Foundation.

The Nativity (Volpi) before conservation  The Nativity (Volpi) 01 Vis FCIR The Nativity (Volpi) 02 Vis IR  The Nativity (Volpi) 03 UVf The Nativity (Volpi) 1 cross section The Nativity (Volpi) cross section 8 vis-uv The Nativity (Volpi) wood The Nativity (Volpi) after conservation

Συντήρηση εικόνας, Παναγία Γλυκοφιλούσα | Conservation of the Virgin Glykophilousa

Η εικόνα είναι ζωγραφισμένη με την τεχνική της αυγοτέμπερας σε ενιαίο ξύλινο φορέα και τοποθετημένη σε ξυλόγλυπτη επιχρυσωμένη κορνίζα.
Σε ότι αφορά την κατάσταση διατήρησής της, παρατηρήθηκε ενεργή δράση ξυλοφάγων εντόμων τόσο στον φορέα όσο και στο πλαίσιο. Η προετοιμασία είχε καλή συνοχή με τα χρωματικά στρώματα, όχι όμως με το φορέα. Αποκολλήσεις της προετοιμασίας και απώλειες τμημάτων καταγράφηκαν σε όλη την επιφάνεια. Τα χρωματικά στρώματα, παρότι ακολουθούσαν τη ρωγμάτωση και παραμόρφωση της προετοιμασίας, διατηρούντο σε αρκετά καλή κατάσταση. Το χρυσό βάθος ήταν μεταγενέστερο των χρωματικών στρωμάτων. Μικρά τμήματα του αρχικού χρυσώματος είχαν διατηρηθεί μόνο περιμετρικά της κεφαλής της Παναγίας. Το νέο χρύσωμα έφερε στικτό διάκοσμο δηλωτικό των φωτοστεφάνων των μορφών. Η ζωγραφική καλύπτονταν από ιδιαίτερα οξειδωμένο παχύ στρώμα βερνικιού το οποίο έχει τοποθετηθεί σε δύο φάσεις και το οποίο αλλοίωνε αισθητικά το έργο.
Η κορνίζα παρουσίαζε εκτεταμένες απώλειες προετοιμασίας και χρυσώματος. Οι ενώσεις των τεσσάρων επιμέρους τμημάτων της ήταν πολύ χαλαρές και τα καρφιά στήριξής τους, έντονα οξειδωμένα.
Κατά τις επεμβάσεις συντήρησης εφαρμόστηκε αρχικά η μέθοδος του αζώτου για την απεντόμωση των ξύλινων τμημάτων. Στη συνέχεια έγινε εμποτισμός της προετοιμασίας με ακρυλικό γαλάκτωμα κατά μήκος των ρωγμών, κάτω από τις ανασηκωμένες περιοχές καθώς και στα όρια της προετοιμασίας και επιπεδοποίηση της με τοποθέτηση μικρών βαρών. Τα δύο στρώματα οξειδωμένου βερνικιού αφαιρέθηκαν με χημικό και μηχανικό τρόπο σε στάδια. Ξύλινο τμήμα της κάτω αριστερής γωνίας που είχε αποκοπεί από τον φορέα συμπληρώθηκε με επάλληλα, ορθογωνικής διατομής ξύλα balsa. Με σκοπό η τελική επιφάνεια της συμπλήρωσης να μοιάζει με εκείνη του φορέα, η όλη κατασκευή καλύφθηκε επιφανειακά με λεπτό φύλλο balsa το οποίο χρωματίσθηκε κατάλληλα. Προκειμένου να αποκατασταθεί η ενότητα της παράστασης, συμπληρώθηκαν ορισμένα κενά της προετοιμασίας με χρήση μείγματος microballoons και ακρυλικής ρητίνης. Αισθητική αποκατάσταση πραγματοποιήθηκε με σκόνες αγιογραφίας και PVA Inpainting Medium στα συμπληρωμένα τμήματα προετοιμασίας. Τέλος τοποθετήθηκε ακρυλικό βερνίκι με ψεκασμό.

The icon is painted with the egg tempera technique on a single-ply wooden support and placed in a woodcarved, gilded frame.
Insect infestation was recorded, active on both panel and frame. Although the cohesion between the ground and the paint film was good, the same did not apply between the wooden support and the ground where detachments and loss of parts were extensive. Although cracking and deformation of the paint film followed that of the ground, in general the colour layers were well preserved. The gilded background is a latter addition and only small parts of the original gilding were recorded around the Virgin’s head. The new gilding was elaborated with punch marks indicating the halos of the figures.The icon was covered with an intensely oxidized layer of varnish which had been applied in two phases, significantly altering the painting. The frame had undergone extensive losses of ground and gilding. The frame’s joints were loose and the supporting nails intensely oxidized.
The icon and frame were disinfestated using nitrogen. The ground was consolidated with an an acrylic dispersion which was applied along cracks, edges and under lifted areas which were then weighed down.
The two layers of the oxidized varnish were removed chemically and mechanically in subsequent stages. A wooden part of the lower left corner of the support, which was detached from the main body, was filled in with superposed, rectangular pieces of balsa wood. The restored area was topped with a thin layer of stained balsa imitating the tint of the wooden support. In order to restore the unity of the painting, selected lacunae of the ground were filled in using a mixture of microballoons and acrylic resin and then restored using powdered pigments and PVA Inpainting Medium. A new acrylic resin was finally applied by spray to the whole surface.

Icon 1 Before conservation Icon 1 Racking lightIcon 1 Cleaning Icon 1 After conservation

Ολοκλήρωση των εργασιών συντήρησης των φορητών εικόνων από το ναό της Κοιμήσεως Της Θεοτόκου στη Βαμβακού Λακωνίας

Ολοκληρώθηκαν οι εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης των 62 εικόνων, από το ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στη Βαμβακού Λακωνίας, στο Εργαστήριο Συντήρησης Ζωγραφικών Έργων του Μουσείου. Χορηγός του προγράμματος είναι η Atlantic Bulk Carriers Management ltd.

Μελέτη των εικόνων και αρχή των εργασιών συντήρησης

Untitled-3 f Untitled-1 f Untitled-2 f

Η συντήρηση των εικόνων της συλλογής Αβέρωφ στο αρχοντικό Τοσίτσα

H Ελένη-Βερόνικα Φαρμακαλίδου και ο Βασίλης Πασχάλης συνυπογράφουν άρθρο στον κατάλογο των εικόνων του αρχοντικού Τοσίτσα, σχετικό με τη συντήρηση της συλλογής που ολοκληρώθηκε στο Εργαστήριο Ζωγραφικών Έργων του Τμήματος Συντήρησης.

Φαρμακαλίδου Ε.Β., Πασχάλης Β., (2012). «Η συντήρηση των εικόνων της συλλογής Αβέρωφ στο αρχοντικό Τοσίτσα» στο Μ. Βασιλάκη (επιμ.) Οι εικόνες του Αρχοντικού Τοσίτσα – Η Συλλογή του Ευάγγελου Αβέρωφ. Αθήνα: Ίδρυμα Βαρώνου Μιχαήλ Τοσίτσα. 292-309

ISBN 978-960-93-3497-6

Averof 01 Aberof UVf Aberof xray aberof-cleaning-back  Aberof cross section

Συντήρηση φορητών εικόνων από το ναό της Κοιμήσεως Της Θεοτόκου στη Βαμβακού Λακωνίας

Το Τμήμα Συντήρησης ανέλαβε τη συντήρηση 62 εικόνων που προέρχονται από το ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στη Βαμβακού Λακωνίας. Αρχικά έγινε μελέτη των προβλημάτων που παρουσίαζαν τα έργα και προτάθηκαν οι ενδεδειγμένες επεμβάσεις συντήρησης. Μετά την έγκριση των εργασιών από τη Διεύθυνση Συντήρησης του ΥΠ.ΠΟ. ξεκίνησαν οι εργασίες συντήρησης οι οποίες προβλέπεται να ολοκληρωθούν σε περίπου 26 μήνες. Χορηγός όλων των εργασιών είναι η Atlantic Bulk Carriers Management ltd.

_DSC7028 Untitled-4Untitled-5Untitled-3Untitled-6Untitled-1

Ομιλίες στο Διεθνές Συμπόσιο με αφορμή την έκθεση «Χειρ Αγγέλου»

Στο Διεθνές Συμπόσιο που οργανώθηκε στο πλαίσιο της έκθεσης ΄Χειρ Αγγέλου΄ 1400 – 1450: Η καλλιτεχνική παραγωγή στην Κωνσταντινούπολη, τη Βενετία και τη βενετοκρατούμενη Κρήτη, έγιναν οι εξής ομιλίες από το Τμήμα Συντήρησης:

  • Σ. Στασινόπουλος: Συντηρώντας την εικόνα του αγίου Νικολάου του ζωγράφου Αγγέλου.
  • Χ. Βουρβοπούλου, Ε. Βρανοπούλου, Α. Καλλιγά, Κ. Μιλάνου: Τεχνολογική εξέταση κρητικών εικόνων (τέλη 14ου – μέσα 15ου αι.).

http://www.benaki.gr/index.asp?lang=gr&id=203000001&sid=982

https://plus.google.com/u/0/photos/103022732024519677612/albums/5823936130984278593

P1030535 P1030518